مگس پران چشم؛ علل، علائم هشداردهنده و روشهای درمان
وقتی به دیوار سفید، آسمان یا یک صفحه روشن نگاه میکنید، ممکن است لکهها، رشتههای کرممانند یا تارهای شبیه تار عنکبوت را در میدان دید خود ببینید که با حرکت چشم جابهجا میشوند. این پدیده مگس پران چشم نامیده میشود و با افزایش سن شایع است. در بیشتر موارد خطرناک نیست؛ اما گاهی نشانه پارگی یا جداشدگی شبکیه است و باید سریع بررسی شود. در این مقاله علل ایجاد مگس پران، نشانههای هشداردهنده و روشهای تشخیص و درمان آن را بررسی میکنیم.

مگس پران چشم چیست؟
میودسوپسی (Myodesopsia) یا مگس پران چشم، یک علامت بینایی است نه یک بیماری مستقل. در این علامت، فرد لکهها یا رشتههای متحرکی را میبیند که بیشتر روی پسزمینههای روشن و یکدست مثل آسمان آبی یا دیوار سفید واضحتر است. این لکهها در واقع جسم خارجی نیستند؛ بلکه سایه تودههای کوچکی از الیاف کلاژن و سلولها در زجاجیه هستند که به شبکیه میافتند. اگر شدت نور محیط کم باشد یا به جایی تاریک نگاه کنید، این سایهها کمتر دیده میشوند. این لکهها با حرکت چشم حرکت میکنند و دنبال نگاه شما میروند؛ به همین دلیل با پلک زدن از بین نمیروند. گاهی جرقههای نور (فوتوپسی) هم همراه آن دیده میشود که نشانه کشیده شدن شبکیه توسط زجاجیه است. در بیشتر موارد، سازوکار این تغییر جداشدگی زجاجیه خلفی (PVD) است که طی آن زجاجیه مایعتر شده و از سطح شبکیه جدا میشود.
زجاجیه چیست؟
زجاجیه ژل شفافی است که فضای بین عدسی و شبکیه را پر میکند و بیش از ۹۰ درصد حجم چشم را تشکیل میدهد. این ژل عمدتاً از آب، الیاف کلاژن و هیالورونیک اسید ساخته شده است. زجاجیه شفاف میماند تا نور بدون مانع به شبکیه برسد، شکل کره چشم را حفظ میکند و نقش ضربهگیر دارد. زجاجیه در سطح شبکیه، بهویژه در ناحیه ماکولا، نقاط اتصال محکمی دارد.
در جوانی، زجاجیه متراکم و ژلیشکل است. با افزایش سن یا در افراد نزدیکبین، بخشی از این ژل مایع میشود و الیاف کلاژن به هم میچسبند و تودههایی میسازند که همان مگسپرانها هستند. اگر این مایعشدگی ادامه پیدا کند، زجاجیه فرو میریزد و از شبکیه جدا میشود. همان PVD که باعث مگس پران میشود. در بیشتر افراد این جداشدگی کامل و بدون عارضه است؛ اما اگر زجاجیه در بعضی نقاط محکم به شبکیه چسبیده باشد، کشیده شدن آن میتواند باعث پارگی شبکیه شود. در این صورت مایع زجاجیه از طریق پارگی به پشت شبکیه نفوذ میکند و میتواند به جداشدگی شبکیه بینجامد.
علت ایجاد مگسپران چشم
شایعترین علت مگس پران چشم، تغییرات وابسته به سن در زجاجیه و جداشدگی زجاجیه خلفی است. نزدیکبینی نیز این روند را زودتر شروع میکند، زیرا چشم نزدیکبین بزرگتر است و مایعشدگی زجاجیه در آن زودتر رخ میدهد. علل دیگر شامل موارد زیر است:
- عمل آبمروارید یا سایر جراحیهای چشم که میتواند جداشدگی زجاجیه را تسریع کند
- ضربه به چشم
- التهاب داخل چشم (اوئیت) و عفونتها
- خونریزی زجاجیه، مثل رتینوپاتی دیابتی یا ضربه
- پارگی یا جداشدگی شبکیه
خیره شدن به موبایل یا مطالعه زیاد علت مگس پران نیستند؛ اما خستگی چشم میتواند باعث شود فرد این لکهها را بیشتر به خاطر بیاورد و آنها را محسوستر ببیند.
چه زمانی مگسپران خطرناک است؟
مگس پران چشم عارضهای رایج است و بیشتر اوقات نیاز به درمان ندارد. اما اگر مگسپرانها ناگهان شروع شوند یا با علائم دیگری همراه باشند، ممکن است نشانه پارگی یا جداشدگی شبکیه باشند. جداشدگی شبکیه یک اورژانس چشمپزشکی است و تاخیر در درمان آن میتواند به آسیب دائمی بینایی بینجامد. این خطر بیشتر در افراد بالای 50 سال، نزدیکبینها، افرادی که قبلا جراحی چشم داشتهاند یا ضربه به چشم خوردهاند و افرادی که سابقه جداشدگی شبکیه در خانواده دارند بیشتر است. ازآنجا که با شروع ناگهانی مگسپران در بعضی افراد پارگی شبکیه رخ میدهد، در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، باید در همان روز به چشمپزشک (یا اورژانس چشم) مراجعه کنید و با معاینه کامل شبکیه با گشادکردن مردمک، ارزیابی شوید:
- افزایش ناگهانی تعداد مگسپرانها یا شروع مگسپرانهای جدید
- برق زدن نور (فوتوپسی) در همان چشمی که مگسپران دارد
- مشاهده پردهای سیاه یا خاکستری از یک طرف میدان دید که به مرور بزرگتر میشود
- تاری یا سایه در بخشی از میدان دید یا کاهش ناگهانی بینایی
- مگسپران همراه با ضربه به چشم، درد چشم، قرمزی چشم یا تاری دید
به همین دلیل اگر مگس پران شما از نوع ناگهانی است، ممکن است شما نیاز به معاینه در چند هفته بعد نیز داشته باشید؛ چرا که پارگی شبکیه ممکن است بلافاصله وجود نداشته باشد و بعدا ایجاد شود.
علائم همراه با مگسپران
مهمترین مشخصه مگسپرانها، دیدن لکههای تیره، رشتههای شفاف یا شکلهای حلقهای و نیمهشفاف روی پسزمینه روشن مثل آسمان آبی یا دیوار سفید است. این عارضه میتواند با موارد زیر هم همراه باشد:
- لکهها با حرکت چشم حرکت میکنند و هنگام ثابت نگه داشتن چشم، مدتی به آرامی در میدان دید میمانند
- بینایی با پلک زدن بهبود نمییابد و لکهها فقط با چشم باز دیده میشوند
- مگسپرانها هنگام نگاه کردن به نور زیاد یا صفحه سفید واضحتر هستند
- در بعضی افراد کاهش حساسیت به محور روشنایی (کنتراست) ممکن است رخ دهد
روشهای تشخیص مگسپران
برای تشخیص مگسپران و تفکیک مورد خوشخیم از مواردی که نیاز به درمان فوری دارند، چشمپزشک از روشهای زیر استفاده میکند:
ارزیابی بالینی
پزشک ابتدا سابقه پزشکی و علائم شما را بررسی میکند: زمان شروع مگسپرانها، ناگهانی یا تدریجی بودن آن، وجود جرقه نور یا پرده تیره، نزدیکبینی، جراحی قبلی چشم، ضربه و بیماریهایی مانند دیابت.
آزمایش حدت بینایی
در این روش توانایی بیمار در دیدن واضح ارزیابی میشود و به تعیین این که آیا اجسام شناور در بینایی اختلال ایجاد میکنند یا نه، کمک میکند.
گشادکردن مردمک و معاینه ته چشم
مهمترین اقدام در تشخیص، معاینه شبکیه و زجاجیه پس از گشاد شدن مردمک با قطره است. این قطرهها مردمک را بزرگ میکنند و با کمک اسلیتلامپ و افتالموسکوپی غیرمستقیم، تمام شبکیه را تا حاشیهها بررسی میکند تا پارگی، جداشدگی یا خونریزی را شناسایی کند. گاهی پزشک برای بررسی دقیقتر محیطی شبکیه، از فشار ملایم روی جدار چشم استفاده میکند.
تصویربرداری
توموگرافی انسجام نوری (OCT) یک روش غیرتهاجمی است که مقاطع دقیقی از شبکیه (و ناحیه اتصال زجاجیه به ماکولا) تهیه میکند. اگر بهدلیل خونریزی یا تاری زجاجیه، دید مستقیم شبکیه ممکن نباشد، سونوگرافی چشم (B-scan) برای بررسی وضعیت زجاجیه و شبکیه و شناسایی جداشدگی شبکیه انجام میشود. مجموع این روشها به پزشک کمک میکند تشخیص دهد مگسپرانها خوشخیم هستند یا نشانه یک بیماری زمینهای هستند.
روشهای درمان مگسپران چشم
در اغلب موارد مگسپران نیاز به درمان ندارد و با گذشت زمان قابل تحمل میشود. به همین دلیل روش معمول متشانهسازی و پیگیری است؛ چرا که درمان قطعی و بیخطری برای مگسپران وجود ندارد. با گذشت ماهها، لکهها ممکن است به قسمتهای پایینتر چشم نشت کنند و مغز نیز به آنها عادت میکند. قطرههای چشمی نقشی در حذف مگسپران ندارند و فقط برای علائم همراه مانند خشکی چشم تجویز میشوند. اگر مگسپران به حدی شدید و ماندگار باشد که کیفیت زندگی را مختل کند، چشمپزشک پس از بررسی دقیق ممکن است یکی از دو روش زیر را مطرح کند.
ویترکتومی (برداشتن زجاجیه)
ویترکتومی آخرین گزینه درمانی است. این عمل تنها در موارد بسیار شدید و ناتوانکننده که کیفیت زندگی بیمار را مختل کردهاند، آن هم پس از بررسی دقیق، انجام میشود. در این عمل جراح شبکیه، زجاجیه را با دستگاه مخصوص از داخل چشم برمیدارد و جای آن را با محلول نمکی شفاف یا گاز پر میکند. نتیجه این عمل معمولا خوب است؛ اما عوارض جدی هم دارد:
- پارگی یا جداشدگی شبکیه
- آبمروارید (بهویژه در افرادی که هنوز عدسی طبیعی دارند و بالای 50 ساله هستند)
- خونریزی داخل چشم
- عفونت داخل چشم (اندوفتالمیت)
- احتمال شکلگیری مگسپرانهای جدید یا باقی ماندن بخشی از لکهها
بنابراین ویترکتومی همیشه یک تصمیم مشترک میان بیمار و جراح است و در مورد مگسپرانهای خفیف و متوسط توصیه نمیشود. این عمل توسط فوقتخصص شبکیه انجام میشود و چشمپزشک در صورت نیاز، شما را به او ارجاع میدهد.
لیزر ویتریولیزیس (لیزر YAG)
در برخی بیماران منتخب، لیزر YAG vitreolysis ممکن است برای کاهش برخی مگسپرانها استفاده شود، هرچند اثربخشی آن محدود و مورد بحث است. در این روش لیزر Nd:YAG روی مگسپران تابانده میشود تا آن را به ذرات کوچکتر تقسیم کند یا از مسیر دید دور سازد. این روش فقط برای بعضی مگسپرانها مناسب است؛ بهویژه لکههای بزرگ و مشخصی که از شبکیه و عدسی فاصله دارند. شواهد علمی درباره میزان موفقیت آن محدود و نتایج متفاوت است و برای همه بیماران نتیجه یکسانی ندارد. اگر لیزر به شبکیه یا عدسی نزدیک باشد، خطر آسیب به آنها، افزایش فشار چشم یا ایجاد مگسپرانهای جدید وجود دارد. این روش لیزری از نوع لیزر اصلاح بینایی مثل لیزیک یا فمتواسمایل متفاوت است و جراحیهای اصلاح بینایی قرنیه مگسپران را درمان نمیکنند.
عمل آبمروارید روش درمان مگسپران نیست
عمل آبمروارید برای درمان مگسپران انجام نمیشود و از میان بردن لکههای ‘Floaters’ نیز هدف آن نیست. گاهی پس از آن مگسپرانها بهمراتب واضحتر دیده میشوند، چون عدسی کدر برداشته شده و تصویر روشنتر به شبکیه میرسد.
جمعبندی
مگس پران چشم لکههای سیاه، خاکستری، رشتهای یا تارعنکبوتی است که بهدلیل سایهاندازی تودههای کلاژنی زجاجیه روی شبکیه دیده میشوند. سؤالی که برای هر بیماری پیش میآید این است که چرا چشم مگس پران میشود؟ پاسخ این است که ممکن است در اثر مایعشدگی و جداشدگی زجاجیه (بهخصوص با افزایش سن و نزدیکبینی)، ضربه، التهاب یا خونریزی داخل چشم رخ دهد. بیشتر موارد خطرناک نیست؛ اما شروع ناگهانی مگسپران، جرقه نور یا پرده تیره نیاز به مراجعه فوری به چشمپزشک دارد. برای معاینه دقیق شبکیه و تعیین نوع مگسپران، میتوانید به کلینیک دکتر مقدسی مراجعه کنید.
سؤالات متداول
آیا مگسپران میتواند باعث کاهش دائمی بینایی شود؟
مگسپرانهای خوشخیم معمولا روی حدت بینایی (توانایی دیدن حروف در جدول بیناییسنجی) اثری ندارند و باعث افت دائمی بینایی نمیشوند؛ اما میتوانند کیفیت دید و کیفیت زندگی را بهشدت کاهش دهند. اما اگر مگسپران ناشی از پارگی یا جداشدگی شبکیه باشد و درمان نشود، خطر آسیب دائمی به بینایی وجود دارد. به همین دلیل، اگر مگسپران همراه با برق زدن نور، پرده تیره یا کاهش ناگهانی دید باشد، باید همان روز به پزشک مراجعه کنید.
آیا مگسپران خودبهخود از بین میرود؟
مگسپرانها معمولا به طور کامل ناپدید نمیشوند، اما بیشتر بیماران طی ماهها با آن سازگار میشوند و دیگر آن را چندان نمیبینند.
آیا نگاه کردن طولانیمدت به موبایل باعث مگسپران میشود؟
خیر. مگسپران چشم به علت تغییرات زجاجیه ایجاد میشود و استفاده از گوشی یا وسایل هوشمند علت آن نیست. اما خستگی چشم ناشی از آن میتواند باعث شود مگسپرانها بیشتر به چشم بیایند. مگسپران در جوانان هم رخ میدهد؛ بهویژه در نزدیکبینها و افرادی که التهاب یا ضربه چشم داشتهاند.
آیا بعد از جراحی لیزیک یا فمتواسمایل مگسپران ایجاد میشود؟
شواهد معتبری نشان نمیدهد که این جراحیها مستقیما مگسپران ایجاد کنند و همچنین مگسپران را درمان نمیکنند. اما چون جراحی بینایی را واضحتر میکند، ممکن است مگسپرانهای موجود به تازگی به چشم بیایند. نزدیکبینی هم خود عامل خطر برای جداشدگی زجاجیه و پارگی شبکیه است؛ به همین دلیل قبل از عمل، معاینه شبکیه با گشادکردن مردمک انجام میشود. اگر بعد از عمل ناگهان مگسپران یا جرقه نور شروع شد، باید بلافاصله معاینه شوید.
آیا مگسپران چشم در نور زیاد بیشتر دیده میشود؟
بله؛ وقتی به سطح روشن مثل آسمان آبی یا دیوار سفید نگاه میکنید و مردمک تنگ میشود، سایه این ذرات روی شبکیه واضحتر میشود.
آیا قطره چشمی میتواند مگسپران را کم کند؟
خیر. قطرههای چشمی نقشی در حذف مگسپران ندارند و زجاجیه را شفاف نمیکنند. این قطرهها فقط برای علائم همراه مانند خشکی یا التهاب سطحی چشم و برای راحتی بیمار تجویز میشوند.