انحراف چشم (استرابیسم) چیست؟
انحراف چشم (استرابیسم) به وضعیتی گفته میشود که در آن، چشمها با یکدیگر همتراز نیستند، به عبارت دیگر جهت یک چشم با چشم دیگر یکسان نیست. در شرایط عادی، شش عضله که حرکت چشم را کنترل میکنند با هم کار کرده و هر دو چشم را در یک جهت قرار میدهند. اگر فرد استرابیسم داشته باشد، این عضلات در کنترل حرکت چشم دچار مشکل شده و نمیتوانند همترازی طبیعی چشم (موقعیت چشم) را حفظ کنند. انحراف چشم اغلب در بین کودکان شایعتر است، اما در برخی موارد بزرگسالان نیز به این عارضه دچار میشوند. معمولاً سکته مغزی یکی از عللی است که باعث ناهماهنگی چشم در بزرگسالان میشود، علت دیگر، ضربه فیزیکی است. اگر در کودکی چشم شما دچار انحراف شده درمان نشود، در بزرگسالی هم این مشکل را خواهید داشت. در این مطلب ضمن آشنایی بیشتر با این مشکل، به بررسی روشهای درمان نیز پرداخته شده است. لطفا تا انتها همراه ما باشید.
استرابیسم دقیقاً چیست و چگونه ایجاد میشود؟
چشم انحراف دار یا استرابیسم که به هر نوع ناهماهنگی محورهای بینایی گفته میشود؛ باعث میشود یک چشم به سمت داخل (ایزوتروپی) به سمت بینی یا به سمت خارج (اگزوتروپی) منحرف شود، در حالی که چشم دیگر در یک جهت متمرکز باقی میماند. اغلب نوزادان دچار این حالت میشوند که زودگذر است و تا سه ماهگی از بین میرود، اگر بعد از 3 ماه هنوز هم این مشکل وجود داشت حتما باید به متخصص کودکان و یا چشم پزشک مراجعه کنید. در کودکان، استرابیسم اصلاح نشده میتواند منجر به آمبلیوپی شود، وضعیتی که در آن مغز شروع به نادیده گرفتن سیگنالهای ارسال شده توسط چشم ضعیفتر و ناهمتراز میکند. همه این عوامل میتوانند در آینده مشکلات بینایی را در پی داشته باشند.
در دید طبیعی، هر دو چشم به طور همزمان به یک نقطه نگاه میکنند و متمرکز میشوند، در این صورت مغز دو تصویر دریافتی را ترکیب کرده و یک تصویر سهبعدی به وجود میآورد. در حالت استرابیسم چشم، انحراف یکی از چشمها باعث ارسال دو تصویر متفاوت به مغز میشود. علت اصلی استرابیسم اختلال در هماهنگی شش عضله خارجی هر چشم است، در این حالت دو عضله چشم را به چپ و راست حرکت میدهند و چهار عضله دیگر مسئول حرکات عمودی و مورب هستند. برای تمرکز دقیق هر دو چشم روی یک نقطه، این عضلات باید با هم و با عضلات چشم مقابل کاملاً هماهنگ باشند. هر عاملی مانند ضعف عضلانی، مشکلات عصبی یا عدم تعادل که این هماهنگی را مختل کند، میتواند انحراف چشم را در پی داشته باشد. خوشبختانه با مراجعه به کلینیک دکتر مقدسی چشم پزشک حاذق و برتر تهران، میتوانید قدمهای موثری در رفع این مشکل، بردارید.
انواع انحراف چشم (استرابیسم)
انواع مختلفی از استرابیسم وجود دارد و شامل انحراف چشم خفیف تا شدید و استرابیسم کودکان است، اما شایعترین آنها شامل موارد زیر هستند.
انحراف به داخل (ایزوتروپی)
ایزوتروپی یا انحراف به داخل، نوعی اختلال بینایی است که در آن هنگام تمرکز یک چشم بر هدف مورد نظر، چشم مقابل به سمت داخل (به سوی بینی یا گوشه داخلی چشم) منحرف میشود. این انحراف به دلایل مختلفی رخ میدهد و میتواند موقت و یا دائمی باشد. این وضعیت انواع مختلفی دارد و شامل ایزوتروپی مادرزادی، انسدادی یا ناشی از مشکلات عصبی است. شدت آن هم نسبت به سن بیمار، نوع انحراف و وجود عوارضی مانند آمبلیوپی، روش درمانی متفاوتی دارد که پیشنهاد میکنیم برای اطمینان از تشخیص درست و درمان مناسب، به کلینیک دکتر مقدسی که به عنوان بهترین چشم پزشک تهران فعالیت میکنند، مراجعه شود. ایشان با استفاده از دانش تخصصی و ابزارهای بهروز پزشکی، میتوانند شما را در تشخیص درست و درمان موثر این انحراف، کمک کنند.
انحراف به خارج (اگزوتروپی)
در اگزوتروپی یا انحراف به خارج، هنگام تمرکز یک چشم بر هدف، چشم دیگر به سمت خارج (به سوی شقیقه) منحرف میشود، این وضعیت هم میتواند مانند انحراف به داخل، موقتی (ناشی از خستگی، بیماری یا مصرف دارو) یا دائمی (مادرزادی یا اکتسابی) باشد. ممکن است دکتر مقدسی، برای تشخیص دقیقتر و بهتر، آزمایش پنتاکم چشم را پیشنهاد دهد. این نوع انحراف در کودکان شایعتر است و اگر درمان نشود، میتواند آمبلیوپی (تنبلی چشم)، کاهش دید دوچشمی و مشکلاتی از این قبیل را به همراه داشته باشد.
انحراف عمودی چشم
انحراف چشم عمودی که به ندرت رخ میدهد، میتواند در جهات مختلفی مثل بالا، پایین و یا راست اتفاق بیفتد. در بیشتر موارد، این نوع از انحراف ریشه عصبی دارد و عدم تعادل عضلات عمودی چشم نیز میتواند دلیل دیگری برای آن باشد. پزشک میتواند بسته به نوع، شدت انحراف و سن بیمار، روش درمانی مناسب را انتخاب کند.
انحراف دورهای یا متناوب
در این نوع از انحراف چشم (استرابیسم)، یک چشم روی یک هدف ثابت میشود، در حالی که چشم دیگر به سمت بیرون است. اغلب چشم شما بین نگاه مستقیم و چرخش به سمت بیرون به صورت متناوب تغییر حالت میدهد. در نتیجه باز هم تاکید میکنیم برای تشخیص نوع انحراف بهتر است به کلینیک تخصصی چشم دکتر مقدسی مراجعه کنید. ایشان در کلینیک علاوه بر درمان این عارضه، سایر بیماریهای چشمی از جمله آب مروارید، خشکی چشم، انحراف چشم، تنبلی چشم و… را درمان کرده و همچنین جراحیهای اصلاح عیوب انکساری مانند عمل فمتولیزیک، لایزیک، فمتو اسمایل و… را انجام میدهند.
انحراف پنهان چشم (فوریا)
انحراف مخفی یا فوریا (Heterophoria)، نوعی انحراف نهفته چشم است که در حالت عادی و با تلاش طبیعی عضلات برای حفظ تعادل، قابل مشاهده نیست، اما در شرایط خاص مانند خستگی، استرس، بیماری، خواندن طولانی یا تمرکز شدید بروز کرده و باعث عدم همترازی موقت چشمها میشود. برخلاف استرابیسم آشکار، در فوریا مغز و سیستم عصبی با جبران فعال (مانند همگرایی یا واگرایی) بینایی دوچشمی را حفظ میکند، اما این تلاش مداوم میتواند سردرد، خستگی چشمی، دوبینی گذرا یا مشکلات تمرکز را به همراه داشته باشد.
استرابیسم مادرزادی و اکتسابی
معمولاً استرابیسم مادرزادی از بدو تولد یا در ماههای اول ظاهر شده و در بیشتر موارد به دلیل مشکلات ژنتیکی، نقصهای ساختاری چشم، اختلال در عصب بینایی یا شبکیه یا مشکلاتی مانند فلج مغزی، سندرم داون و هیدروسفالی اتفاق میافتد. در این حالت مغز کودک به سرعت تصویر چشم منحرف را نادیده گرفته و خطر آمبلیوپی (تنبلی چشم) افزایش مییابد. در مقابل، استرابیسم اکتسابی پس از تولد و در هر سنی (کودکی یا بزرگسالی) بروز کرده و اغلب ناشی از عوامل اکتسابی مانند آسیبهای چشمی یا مغزی، بیماریهای عصبی (مانند دیابت، تیروئید چشمی، سکته یا تومور) عیوب انکساری شدید یا جراحی است.
علائم و نشانههای استرابیسم
مهمترین علائم و نشانههای استرابیسم عبارتاند از:
- دوبینی
- بستن یا پوشاندن یک چشم هنگام نگاه کردن به چیزی از نزدیک
- کج کردن یا چرخاندن سر هنگام نگاه کردن
- سردرد
- مشکل در خواندن
- فشار چشم
- چشمهای متقاطع
- حرکات ناهماهنگ چشم
- وجود بینایی فقط در یک چشم
علتهای استرابیسم در کودکان و بزرگسالان
همان طور که در مطالب بالا هم گفتیم این مشکل اغلب در اثر وجود از اختلال در کنترل عصبی-عضلانی حرکات چشم رخ میدهد. در کودکان همان روزها و ماههای اول ظاهر میشود و در اکثر موارد تا سه ماهگی نوزاد از بین میرود، اگر بعد از ماه سوم ادامه داشته باشد، حتما باید به صورت جدی پیگیری شود. البته باید به این نکته هم توجه داشته باشید که اگر کودک به فلج مغزی، عقبماندگی ذهنی، هیدروسفالی یا تومور مغزی مبتلا باشد، ممکن است به انحراف چشم هم دچار شود.
در بزرگسالان، استرابیسم میتواند بر اثر عواملی مانند عیوب انکساری، آب مروارید، صدمات چشمی یا بیماریهای سیستمیک ایجاد شود. سایر علل رایج شامل تومور چشم یا مغز، سکته مغزی، دیابت، فشار خون بالا، تیروئید، عدم توازن عضلات دور چشم، عوارض جراحی چشم، اماس (MS) و آسیب حاصل از زایمان هستند. اگر این عارضه زود تشخیص داده شود، فرد تحت درمان قرار میگیرد و این مشکل به طور دائم از بین میرود.
روشهای تشخیص انحراف چشم (استرابیسم)
اگر حس کردید کودک شما به انحراف چشم مبتلاست، حتما او را پیش چشمپزشک حاذق و بینایی سنج ببرید. پزشک میتواند علائم، سابقه خانوادگی، داروهای مصرفی و سایر علائم را بررسی کرده و مشکل را به طور دقیق تشخیص دهد. پس از تشخیص، حدت بینایی با چارت اسنلن (همراه با حروف E در جهات مختلف) اندازهگیری شده و انکسار نور با عدسیهای اصلاحی برای بررسی تمرکز نور ارزیابی میشود. در ادامه نیز هماهنگی و تمرکز حرکات چشم بررسی شده و پزشک چشم بیمار را از لحاظ اجزای داخلی مانند قرنیه، با اسلیت لمپ معاینه میکند.
همچنین تست کلیدی کاور تست (Cover test) نیز انجام میشود. در این تست، یک چشم پوشانده شده و تغییرات چشم دیگر مورد بررسی قرار میگیرد. علاوه بر این موارد، عواملی مثل میزان انحراف (کم، متوسط یا زیاد)، نحوه بروز آن (ناگهانی یا تدریجی)، دائمی یا موقت بودن انحراف، زمان شروع انحراف هم بررسی میشود. علاوه بر این، عوامل مهمی برای تشخیص دقیق بررسی میشوند، مانند و اینکه آیا همیشه یک چشم را درگیر میکند یا بین دو چشم جابهجا میشود. این ارزیابیها باعث میشود چشمپزشک بتواند مشکل را به طور دقیق تشخیص دهد و روش درمانی مناسب را انتخاب کند.
بهترین روشهای درمان استرابیسم
هدف از درمان این عارضه، حفظ بینایی، هماهنگ کردن چشمها و بازگرداندن دید دوچشمی است. انتخاب روش درمانی مناسب به علت آن بستگی دارد و شامل تجویز عینک برای اصلاح عیوب انکساری چشم، برداشتن آب مروارید (کاتاراکت)، درمان علل زمینهای یا تنظیم عضلات نامتعادل چشم میشود. پس از معاینه کامل، چشمپزشک برای درمان از روشهای اپتیکی (مانند عینک)، طبی (مانند بستن چشم قویتر برای تقویت چشم ضعیف یا آمبلیوپیک) یا جراحی بهره میبرد. در کودکان پزشک بستن چشم را پیشنهاد میدهد و تنبلی چشم از بین برود.
در موارد شدیدتر نیاز به جراحی است، در این صورت یک برش کوچک در بافت پوشاننده چشم ایجاد شده و عضلات چشم تنظیم میشوند. حتی ممکن است نیاز به جراحی هر دو چشم باشد. در اطفال حین جراحی، بیهوشی کامل و در بزرگسالان بیحسی موضعی انتخاب میشود، خوشبختانه طول درمان کوتاه بوده و فرد میتواند خیلی زود بهبود یابد. نکته مهم این است که شما در کوتاهترین زمان ممکن برای درمان اقدام کنید.
جمعبندی
انحراف چشم (استرابیسم) میتواند هم در کودکی و در هم بزرگسالی رخ دهد. این مشکل در کودکان با رشد آنها از بین نمیرود و باید هر چه سریعتر برای درمان اقدام کنید. با مراجعه به کلینیک دکتر مقدسی چشم پزشک حاذق و مطرح در تهران، میتوان این عارضه را تشخیص داد و درمان کرد. پزشک متخصص میتواند نسبت به شدت انحراف، سن و نوع انحراف، روش درمانی مناسب را انتخاب کند. اگر هنوز هم سوالی در این زمینه دارید، میتوانید آن را با همکاران ما در میان بگذارید و برای گرفتن وقت ویزیت از طریق شماره تماسهای اعلام شده، اقدام کنید.
سوالات متداول
از کجا بفهمیم کودک دچار انحراف چشم شده است؟
اغلب انحراف چشم از روی ظاهر قابل تشخیص بوده و با نگاه به چشمهای کودک و مشاهده ناهماهنگی بین آنها هنگام نگاه به اشیا، مانند تمایل یکی از چشمها به داخل، خارج، بالا یا پایین مشخص میشود. علائم دیگر شامل کج کردن سر، بستن یک چشم در نور شدید، دوبینی یا خستگی چشم است.
آیا استرابیسم خودبهخود خوب میشود؟
این عارضه با بزرگ شدن کودک برطرف نمیشود و نیاز به درمان دارد. انحراف متناوب در نوزادان ممکن است موقتی باشد، اما موارد دائمی بدون مداخله پزشکی ادامه خواهند داشت.
آیا انحراف چشم حتماً نیاز به جراحی دارد؟
در مواردی که انحراف شدید نیست، از روشهای درمانی مثل عینک، تمرینات چشمی، قطره یا بستن چشم استفاده میشود و فقط در موارد شدیدتر نیاز به جراحی است. هنگام انتخاب روش درمانی گزینههای غیرجراحی در اولویت قرار دارند تا دید دوچشمی حفظ شود.
تنبلی چشم چه ارتباطی با انحراف دارد؟
استرابیسم باعث تنبلی چشم (آمبلیوپی) میشود، زیرا مغز تصویر چشم منحرف را نادیده میگیرد و آن را ضعیف میکند. هر دو مشکل باید به صورت همزمان و در کوتاهترین زمان درمان شوند.
بهترین سن برای درمان لوچی چشم چیست؟
بهترین زمان تشخیص و شروع درمان، در ماههای اول زندگی است و بهطور کلی درمان قبل از ۷ سالگی بیشترین اثربخشی را دارد.
