انحراف چشم (استرابیسم) چیست؟
انحراف چشم یا استرابیسم به وضعیتی گفته میشود که در آن محور دید دو چشم همراستا نیست و چشمها به یک نقطه مشترک نگاه نمیکنند. این انحراف ممکن است به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین باشد و در برخی افراد بهصورت دائمی و در برخی دیگر به شکل متناوب دیده شود. استرابیسم میتواند در کودکان یا بزرگسالان ایجاد شود و بسته به زمان شروع، نوع انحراف و علت زمینهای، علائم و روش درمان متفاوتی داشته باشد.
یکی از انواعی که ممکن است در نگاه عادی بهراحتی دیده نشود، فوریا یا انحراف مخفی چشم است. در این حالت، چشمها معمولاً با کمک مکانیسمهای جبرانی همراستا باقی میمانند، اما در شرایطی مانند خستگی ممکن است ناهماهنگی آشکار شود.
در این مقاله با انواع انحراف چشم، علائم، علتهای احتمالی، روشهای تشخیص و گزینههای درمانی آشنا میشوید و توضیح میدهیم چه زمانی بررسی توسط چشمپزشک اهمیت بیشتری پیدا میکند.
استرابیسم دقیقاً چیست و چگونه ایجاد میشود؟
استرابیسم زمانی ایجاد میشود که دو چشم نتوانند بهطور هماهنگ روی یک هدف مشترک قرار بگیرند. این ناهماهنگی ممکن است باعث شود یکی از چشمها به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف شود. شدت و الگوی انحراف در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است همیشه وجود داشته باشد یا فقط در برخی شرایط مانند خستگی یا کاهش تمرکز دیده شود.
هماهنگی حرکات دو چشم به عملکرد هماهنگ عضلات چشم و کنترل عصبی آنها وابسته است. اختلال در این هماهنگی میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و برای مشخص شدن علت دقیق، نوع انحراف و میزان آن، معاینه چشمپزشکی ضروری است.
خوشبختانه با مراجعه به کلینیک دکتر مقدسی چشم پزشک حاذق و برتر تهران، میتوانید قدمهای موثری در رفع این مشکل، بردارید.
انواع انحراف چشم (استرابیسم)
انواع مختلفی از استرابیسم وجود دارد و شامل انحراف چشم خفیف تا شدید و استرابیسم کودکان است، اما شایعترین آنها شامل موارد زیر هستند.
انحراف به داخل (ایزوتروپی)
ایزوتروپی یا انحراف به داخل، نوعی اختلال بینایی است که در آن هنگام تمرکز یک چشم بر هدف مورد نظر، چشم مقابل به سمت داخل (به سوی بینی یا گوشه داخلی چشم) منحرف میشود. این انحراف به دلایل مختلفی رخ میدهد و میتواند موقت و یا دائمی باشد. این وضعیت انواع مختلفی دارد و شامل ایزوتروپی مادرزادی، انسدادی یا ناشی از مشکلات عصبی است. شدت آن هم نسبت به سن بیمار، نوع انحراف و وجود عوارضی مانند آمبلیوپی، روش درمانی متفاوتی دارد که پیشنهاد میکنیم برای اطمینان از تشخیص درست و درمان مناسب، به کلینیک دکتر مقدسی که به عنوان بهترین چشم پزشک تهران فعالیت میکنند، مراجعه شود. ایشان با استفاده از دانش تخصصی و ابزارهای بهروز پزشکی، میتوانند شما را در تشخیص درست و درمان موثر این انحراف، کمک کنند.
انحراف به خارج (اگزوتروپی)
در اگزوتروپی یا انحراف به خارج، هنگام تمرکز یک چشم بر هدف، چشم دیگر به سمت خارج (به سوی شقیقه) منحرف میشود، این وضعیت هم میتواند مانند انحراف به داخل، موقتی (ناشی از خستگی، بیماری یا مصرف دارو) یا دائمی (مادرزادی یا اکتسابی) باشد. ممکن است دکتر مقدسی، برای تشخیص دقیقتر و بهتر، آزمایش پنتاکم چشم را پیشنهاد دهد. این نوع انحراف در کودکان شایعتر است و اگر درمان نشود، میتواند آمبلیوپی (تنبلی چشم)، کاهش دید دوچشمی و مشکلاتی از این قبیل را به همراه داشته باشد.
انحراف عمودی چشم
انحراف چشم عمودی که به ندرت رخ میدهد، میتواند در جهات مختلفی مثل بالا، پایین و یا راست اتفاق بیفتد. در بیشتر موارد، این نوع از انحراف ریشه عصبی دارد و عدم تعادل عضلات عمودی چشم نیز میتواند دلیل دیگری برای آن باشد. پزشک میتواند بسته به نوع، شدت انحراف و سن بیمار، روش درمانی مناسب را انتخاب کند.
انحراف دورهای یا متناوب
در این نوع از انحراف چشم (استرابیسم)، یک چشم روی یک هدف ثابت میشود، در حالی که چشم دیگر به سمت بیرون است. اغلب چشم شما بین نگاه مستقیم و چرخش به سمت بیرون به صورت متناوب تغییر حالت میدهد. در نتیجه باز هم تاکید میکنیم برای تشخیص نوع انحراف بهتر است به کلینیک تخصصی چشم دکتر مقدسی مراجعه کنید. ایشان در کلینیک علاوه بر درمان این عارضه، سایر بیماریهای چشمی از جمله آب مروارید، خشکی چشم، انحراف چشم، تنبلی چشم و… را درمان کرده و همچنین جراحیهای اصلاح عیوب انکساری مانند عمل فمتولیزیک، لایزیک، فمتو اسمایل و… را انجام میدهند.
انحراف پنهان چشم (فوریا)
فوریا یا انحراف مخفی چشم نوعی ناهماهنگی چشم است که در حالت معمول ممکن است بهطور واضح دیده نشود، زیرا سیستم بینایی با کمک سازوکارهای جبرانی، همراستایی چشمها را حفظ میکند. این وضعیت با استرابیسم آشکار تفاوت دارد و ممکن است در شرایطی مانند خستگی یا کاهش توانایی حفظ تمرکز، علائمی مانند خستگی چشم، سردرد یا دوبینی گذرا ایجاد کند. تشخیص فوریا صرفاً با نگاه کردن به چشمها همیشه امکانپذیر نیست و معمولاً به بررسی دقیق همراستایی و حرکات چشم نیاز دارد. به همین دلیل، اگر فرد بهطور مکرر دچار دوبینی، خستگی چشم یا احساس ناهماهنگی دید شود، معاینه چشمپزشکی میتواند به مشخص شدن علت کمک کند.
استرابیسم مادرزادی و اکتسابی
معمولاً استرابیسم مادرزادی از بدو تولد یا در ماههای اول ظاهر شده و در بیشتر موارد به دلیل مشکلات ژنتیکی، نقصهای ساختاری چشم، اختلال در عصب بینایی یا شبکیه یا مشکلاتی مانند فلج مغزی، سندرم داون و هیدروسفالی اتفاق میافتد. در این حالت مغز کودک به سرعت تصویر چشم منحرف را نادیده گرفته و خطر آمبلیوپی (تنبلی چشم) افزایش مییابد. در مقابل، استرابیسم اکتسابی پس از تولد و در هر سنی (کودکی یا بزرگسالی) بروز کرده و اغلب ناشی از عوامل اکتسابی مانند آسیبهای چشمی یا مغزی، بیماریهای عصبی (مانند دیابت، تیروئید چشمی، سکته یا تومور) عیوب انکساری شدید یا جراحی است.
علائم و نشانههای استرابیسم
مهمترین علائم و نشانههای استرابیسم عبارتاند از:
- دوبینی
- بستن یا پوشاندن یک چشم هنگام نگاه کردن به چیزی از نزدیک
- کج کردن یا چرخاندن سر هنگام نگاه کردن
- سردرد
- مشکل در خواندن
- فشار چشم
- چشمهای متقاطع
- حرکات ناهماهنگ چشم
- وجود بینایی فقط در یک چشم
علتهای استرابیسم در کودکان و بزرگسالان
همان طور که در مطالب بالا هم گفتیم این مشکل اغلب در اثر وجود از اختلال در کنترل عصبی-عضلانی حرکات چشم رخ میدهد. در کودکان همان روزها و ماههای اول ظاهر میشود و در اکثر موارد تا سه ماهگی نوزاد از بین میرود، اگر بعد از ماه سوم ادامه داشته باشد، حتما باید به صورت جدی پیگیری شود. البته باید به این نکته هم توجه داشته باشید که اگر کودک به فلج مغزی، عقبماندگی ذهنی، هیدروسفالی یا تومور مغزی مبتلا باشد، ممکن است به انحراف چشم هم دچار شود.
در بزرگسالان، استرابیسم میتواند بر اثر عواملی مانند عیوب انکساری، آب مروارید، صدمات چشمی یا بیماریهای سیستمیک ایجاد شود. سایر علل رایج شامل تومور چشم یا مغز، سکته مغزی، دیابت، فشار خون بالا، تیروئید، عدم توازن عضلات دور چشم، عوارض جراحی چشم، اماس (MS) و آسیب حاصل از زایمان هستند. درمان و پیشآگهی استرابیسم به علت، نوع انحراف، سن شروع و وضعیت بینایی هر فرد بستگی دارد. به همین دلیل نمیتوان یک روش درمانی یا نتیجه مشخص را برای همه بیماران در نظر گرفت و انتخاب درمان باید پس از معاینه انجام شود.
روشهای تشخیص انحراف چشم (استرابیسم)
تشخیص استرابیسم با بررسی وضعیت همراستایی چشمها، حرکات چشم و عملکرد دید دوچشمی انجام میشود. چشمپزشک ابتدا درباره زمان شروع انحراف، دائمی یا متناوب بودن آن، وجود دوبینی و سایر علائم سؤال میکند و سپس وضعیت بینایی و حرکات چشمها را ارزیابی میکند.
یکی از روشهای مهم در بررسی انحراف چشم، تست کاور (Cover Test) است که با پوشاندن یکی از چشمها و مشاهده حرکت چشم دیگر، به ارزیابی وجود و نوع ناهماهنگی کمک میکند. بسته به شرایط بیمار، اندازهگیری میزان انحراف، بررسی دید هر چشم، ارزیابی حرکات چشم و بررسی عیوب انکساری نیز ممکن است انجام شود.
در کودکان، بررسی بینایی و همراستایی چشم اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا برخی انواع استرابیسم میتوانند با اختلال در رشد طبیعی دید و آمبلیوپی همراه شوند. بنابراین تشخیص دقیق باید بر اساس معاینه چشمپزشکی و شرایط هر بیمار انجام شود.
در صورتی که خشکی چشم همزمان با علائم چشمی وجود داشته باشد، بررسی و درمان خشکی چشم میتواند بخشی از ارزیابی بیمار باشد. تشخیص و درمان مشکلات همراه، بر اساس علائم و شرایط هر فرد و با نظر چشمپزشک انجام میشود.
روشهای درمان استرابیسم
روش درمان استرابیسم به نوع انحراف، علت ایجاد آن، سن بیمار، میزان انحراف و وضعیت بینایی دو چشم بستگی دارد. بسته به شرایط، پزشک ممکن است از اصلاح عیوب انکساری با عینک، درمان آمبلیوپی در کودکان، روشهای غیرجراحی یا در برخی بیماران جراحی عضلات چشم استفاده کند.
در کودکان، تشخیص و درمان بهموقع اهمیت زیادی دارد، زیرا استرابیسم میتواند با آمبلیوپی یا اختلال در رشد دید دوچشمی همراه باشد. انتخاب روش درمان باید پس از معاینه کامل و مشخص شدن علت و نوع انحراف انجام شود.
در برخی بیماران نیز ممکن است جراحی عضلات چشم برای اصلاح همراستایی مطرح شود. اینکه بیمار به جراحی نیاز دارد یا خیر، تنها پس از ارزیابی نوع و میزان انحراف و شرایط بینایی او قابل تصمیمگیری است.
جمعبندی
انحراف چشم (استرابیسم) میتواند هم در کودکی و در هم بزرگسالی رخ دهد. این مشکل در کودکان با رشد آنها از بین نمیرود و باید هر چه سریعتر برای درمان اقدام کنید. با مراجعه به کلینیک دکتر مقدسی چشم پزشک حاذق و مطرح در تهران، میتوان این عارضه را تشخیص داد و درمان کرد. پزشک متخصص میتواند نسبت به شدت انحراف، سن و نوع انحراف، روش درمانی مناسب را انتخاب کند. اگر هنوز هم سوالی در این زمینه دارید، میتوانید آن را با همکاران ما در میان بگذارید و برای گرفتن وقت ویزیت از طریق شماره تماسهای اعلام شده، اقدام کنید.
سوالات متداول
از کجا بفهمیم کودک دچار انحراف چشم شده است؟
اغلب انحراف چشم از روی ظاهر قابل تشخیص بوده و با نگاه به چشمهای کودک و مشاهده ناهماهنگی بین آنها هنگام نگاه به اشیا، مانند تمایل یکی از چشمها به داخل، خارج، بالا یا پایین مشخص میشود. علائم دیگر شامل کج کردن سر، بستن یک چشم در نور شدید، دوبینی یا خستگی چشم است.
آیا استرابیسم خودبهخود خوب میشود؟
این عارضه با بزرگ شدن کودک برطرف نمیشود و نیاز به درمان دارد. انحراف متناوب در نوزادان ممکن است موقتی باشد، اما موارد دائمی بدون مداخله پزشکی ادامه خواهند داشت.
آیا انحراف چشم حتماً نیاز به جراحی دارد؟
در مواردی که انحراف شدید نیست، از روشهای درمانی مثل عینک، تمرینات چشمی، قطره یا بستن چشم استفاده میشود و فقط در موارد شدیدتر نیاز به جراحی است. هنگام انتخاب روش درمانی گزینههای غیرجراحی در اولویت قرار دارند تا دید دوچشمی حفظ شود.
تنبلی چشم چه ارتباطی با انحراف دارد؟
استرابیسم باعث تنبلی چشم (آمبلیوپی) میشود، زیرا مغز تصویر چشم منحرف را نادیده میگیرد و آن را ضعیف میکند. هر دو مشکل باید به صورت همزمان و در کوتاهترین زمان درمان شوند.
بهترین سن برای درمان لوچی چشم چیست؟
بهترین زمان تشخیص و شروع درمان، در ماههای اول زندگی است و بهطور کلی درمان قبل از ۷ سالگی بیشترین اثربخشی را دارد.
فوریا چشم چیست و چه تفاوتی با استرابیسم دارد؟
فوریا یا انحراف مخفی چشم نوعی ناهماهنگی است که ممکن است در حالت عادی قابل مشاهده نباشد، زیرا سیستم بینایی با سازوکارهای جبرانی همراستایی چشمها را حفظ میکند. در مقابل، استرابیسم آشکار معمولاً بهصورت قابل مشاهده وجود دارد. تشخیص دقیق نوع ناهماهنگی به معاینه چشمپزشکی و بررسی همراستایی چشمها نیاز دارد.
