تنبلی چشم یا آمبلوپی (Amblyopia)
تنبلی چشم یا آمبلیوپیا زمانی رخ میدهد که مسیر بینایی بین چشم و مغز در دوران رشد بهدرستی تکامل پیدا نکند و باعث کاهش دید یک یا هر دو چشم شود. چشمپزشکان این عارضه را آمبلیوپیا نیز مینامند. اگر درمان نشود، مغز یاد میگیرد تصویر چشم ضعیفتر را نادیده بگیرد و بهتدریج تصویر ارسالشده از چشم مبتلا را کمتر پردازش میکند و باعث کاهش عملکرد بینایی آن میشود. خوشبختانه، روشهای مختلفی برای درمان آن وجود دارند.
در ادامه این مطلب از کلینیک دکتر مقدسی، به هر آنچه باید درباره آمبلیوپیا بدانید، مانند انواع، علائم در کودکان و بزرگسالان، دلایل، نحوه تشخیص، روشهای درمان و عوارض آن میپردازیم و به 4 سؤال متداول پاسخ میدهیم.

آمبلیوپیا (تنبلی چشم) چیست؟
آمبلوپی (Amblyopia) که با نام تنبلی چشم نیز شناخته میشود، یک اختلال رشد بینایی است که در آن، چشم نمیتواند به حدت بینایی طبیعی دست یابد. آمبلیوپی معمولا در طول دوران نوزادی یا اوایل کودکی ایجاد میشود. در بسیاری از موارد، تنها یک چشم تحتتأثیر قرار میگیرد؛ ولی در برخی اوقات، هر دو چشم نیز ممکن است درگیر شوند.
در آمبلیوپیا، بینایی در چشم دارای کاهش دید تار است؛ ولی چشم قویتر واضح میبیند. مغز چشم ضعیفتر را نادیده میگیرد و این امر میتواند از رشد بینایی طبیعی آن جلوگیری کند. همچنین میتواند بر توانایی همکاری چشمها با یکدیگر برای درک عمق و دید سهبعدی تأثیر بگذارد.
انواع تنبلی چشم عبارتاند از:
- انکساری: آمبلیوپی انکساری معمولاً زمانی ایجاد میشود که عیوب انکساری شدید یا اختلاف قابلتوجهی در شماره دو چشم وجود داشته باشد و تصویر واضحی به مغز ارسال نشود.
- استرابیسمی: نوع استرابیسمی با نام انحراف چشم نیز شناخته میشود. زمانی که چشمها همراستا نباشند، این نوع رخ میدهد. این امر میتواند باعث ایجاد مشکل در رشد بینایی دوچشمی یا توانایی همکاری چشمها با یکدیگر شود
- محرومیتی: عواملی مانند آبمروارید مادرزادی، افتادگی شدید پلک یا انسداد مسیر ورود نور به چشم میتوانند باعث آمبلیوپی محرومیتی شوند.، این نوع رخ میدهد. نوع محرومیتی نسبتا نادر است. اگر ناشی از آبمروارید باشد، عمل آب مروارید میتواند به درمان آن کمک کند
- انسدادی یا معکوس: زمانی که چشم قویتر یا سالمتر برای درمان آمبلیوپیا به مدت بسیار طولانی بسته باشد یا قطرههای چشمی به مدت طولانی به درون آن ریخته شوند، این نوع رخ میدهد. این نوع نادر ممکن است پس از توقف استفاده از پد یا قطره چشمی بهبود یابد
علائم تنبلی چشم
بسیاری از افراد تصور میکنند تنبلی چشم تنها در کودکان دیده میشود؛ ولی بزرگسالان نیز ممکن است دچار آن شوند. در ادامه این بخش، شما را با علائم تنبلی چشم در هر یک از این گروهها آشنا میکنیم.
علائم تنبلی چشم در کودکان
تنبلی چشم معمولاً در سالهای ابتدایی زندگی، بهویژه دوران نوزادی و اوایل کودکی، ایجاد میشود. برخی از کودکان مبتلا ممکن است هیچگونه علائمی نداشته باشند. علائم تنبلی چشم در کودکان عبارتاند از:
- مشکل در گفتن میزان دوربودن یا نزدیکبودن اشیا (درک عمق)
- تنگکردن یا بستن یکی از چشمها
- کجکردن سر
- دستوپاچلفتیبودن یا برخورد با اشیا
علائم تنبلی چشم در بزرگسالان
علائم تنبلی چشم در بزرگسالان میتواند شامل موارد زیر باشند:
- تاری دید در یک چشم
- درک عمق ضعیف
- خستگی چشم بهویژه هنگام خواندن کتاب یا انجام کارها در نزدیکی چشمها
- مشکل در دید در شب
علت های آمبلیوپیا
چشمپزشکان همیشه نمیتوانند علت تنبلی چشم را پیدا کنند. مهمترین دلایل این مشکل عبارتاند از:
- عیوب انکساری: یک چشم ممکن است تمرکز بهتری نسبت به چشم دیگر داشته باشد و چشم دیگر ممکن است نزدیکبین، دوربین یا آستیگمات باشد. زمانی که مغز یک تصویر تار و یک تصویر واضح میگیرد، شروع به نادیدهگرفتن تصویر تار میکند. اگر این وضعیت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، میتواند باعث کاهش رشد طبیعی بینایی، ضعیف شدن چشم های کودکان و ایجاد آمبلیوپی شود
- انحراف چشم: استرابیسم (انحراف چشم) به همراستانبودن چشمها گفته میشود. در این مشکل، یک چشم ممکن است به سمت داخل یا بیرون بچرخد. در کودکان، مغز معمولاً برای جلوگیری از دوبینی، تصویر چشم منحرف را نادیده میگیرد و این موضوع میتواند باعث ایجاد آمبلیوپی شود. در انحراف چشم نیز، مغز شروع به نادیدهگرفتن تصویر چشم بیمار میکند
- آب مروارید: در آبمروارید، عدسیهای درون چشمها کدر میشوند؛ در نتیجه، میتواند باعث تاری دید شود و بر بینایی تأثیر بگذارد
- افتادگی پلک (پتوز): پلک افتاده نیز میتواند بینایی شما را تحتتأثیر قرار دهد
نحوه تشخیص تنبلی چشم
تشخیص زودهنگام آمبلیوپیا برای کاهش خطرات و شدت مشکلات بینایی بلندمدت حیاتی است. چشمپزشکان ابتدا ممکن است آزمایشهای غربالگری سادهای را برای تشخیص تنبلی چشم انجام دهند؛ برای مثال، آنها ممکن است از کودکان بخواهند یک چشم خود را بپوشانند و یک جسم را با چشم دیگر خود دنبال کنند تا ببینند چه واکنشی به پوشاندهشدن یکی از چشمهای خود نشان میدهند.
توصیه میشود کودکان طبق برنامههای غربالگری بینایی یا بر اساس نظر چشمپزشک معاینه شوند. در برخی موارد، اولین معاینه میتواند از حدود ۶ ماهگی انجام شود تا از رشد طبیعی بینایی و عملکرد صحیح هر دو چشم آنها اطمینان حاصل کنید. همچنین چشمپزشکان ممکن است یک معاینه چشمی جامع و آزمایشهای تشخیصی را برای تأیید تشخیص انجام دهند. در برخی موارد، چشمپزشک ممکن است برای بررسی ساختار قرنیه و رد برخی مشکلات چشمی، آزمایشهایی مانند توپوگرافی قرنیه را نیز درخواست کند.
روش های درمان آمبلیوپیا
هر چه درمان تنبلی چشم زودتر شروع شود، نتایج بهتری برای بینایی خواهد داشت. درمان این مشکل که بر بهبود چشم با عملکرد بینایی کمتر تمرکز دارد، ممکن است شامل روشهای زیر باشد:
- بستن چشم: بستن چشم شامل قراردادن یک پد یا پوشش روی چشم قویتر است. این روش درمانی، کودک را مجبور میکند از چشم مبتلا خود استفاده کند و در نتیجه، باعث میشود که آن چشم با گذشت زمان قویتر شود. اگر کودک از عینک استفاده میکند، چشمپزشک ممکن است پوشاندن یکی از عدسیهای آن را توصیه کند. بستن چشم متداولترین روش درمان آمبلیوپی است؛ ولی موفقیت آن به استفاده منظم طبق توصیه چشمپزشک بستگی دارد
- عینکهای تجویزی: اگر این مشکل ناشی از عیوب انکساری باشد، عینکهای تجویزی میتوانند با اصلاح عیوب انکساری، به بهبود بینایی و درمان آمبلیوپی کمک کنند. همچنین در برخی اوقات، عینکهای منشوری میتوانند به جلوگیری از نوع استرابیسمی کمک کنند؛ ولی معمولا بستن چشم سالم برای مجبورکردن مغز به توجهکردن به تصویر چشم تنبل و در نتیجه، کمک به رشد طبیعی بینایی ضروری است
- لنزهای تماسی: چشمپزشکان ممکن است انواع لنزهای تماسی را برای نوزادان و کودکان تجویز کنند. البته لنزها بهتنهایی درمانکننده آمبلیوپی نیستند؛ بلکه با اصلاح علت زمینهای به پیشگیری از تنبلی چشم در کودکانی با قرنیههای نامنظم کمک کنند. درنظر داشته باشید که پیشگیری از تنبلی چشم بیشتر با معاینههای منظم چشم در دوران کودکی امکانپذیر است. تشخیص زودهنگام مشکلاتی مانند عیوب انکساری، انحراف چشم یا بیماریهایی که مسیر بینایی را مختل میکنند، میتواند از ایجاد آمبلیوپیا جلوگیری کند.
- قطرههای چشمی: قطرههای چشمی آتروپین میتوانند به درمان تنبلی چشم در کودکان کمک کنند. در این روش، قطره آتروپین طبق نظر چشمپزشک در چشم قویتر استفاده میشود تا دید نزدیک آن کاهش یابد و چشم دارای کاهش دید بیشتر فعال شود؛ در نتیجه، کودک مجبور میشود از چشم بیمار استفاده کند تا آن چشم را قویتر کند. آتروپین عوارض جانبی مختلفی مانند حساسیت به نور به علت گشادشدن چشم سالم و مشکل در دیدن واضح اشیای نزدیک دارد که باید در نظر گرفته شوند
- جراحی: در برخی موارد، جراحی ممکن است برای درمان علت زمینهای این مشکل ضروری باشد؛ برای مثال، نوع استرابیسمی ممکن است به جراحی انحراف چشم برای همراستاکردن چشمها نیاز داشته باشد. در برخی اوقات، بیش از یک جراحی برای دستیابی به نتیجه مناسب نیاز است. جراحی ممکن است برای درمان دیگر دلایل زمینهای، مانند آبمروارید مادرزادی، افتادگی پلک و دیگر مشکلات تأثیرگذار بر بینایی نیز ضروری باشد. پس از درمان علت زمینهای، ممکن است بستن چشم قویتر، عینکهای تجویزی، قطرههای آتروپین، عینکهای منشوری و بیناییدرمانی توصیه شوند
- لنزهای پروتزی و تارکننده: اگر کودک نمیخواهد یا نمیتواند از پد برای بستن چشم قویتر استفاده کند، لنزهای تماسی پروتزی یا تارکننده میتوانند به درمان این مشکل کمک کنند. این لنزها بینایی چشم قویتر را تار یا مسدود میکنند تا کودک به استفاده از چشم ضعیفتر تشویق شود
- بیناییدرمانی: بیناییدرمانی اغلب شامل تمرینات چشمی برای کمک به تقویت چشم ضعیفتر و بهبود همکاری چشمها با یکدیگر است. این روش اغلب همراه با روشهای استاندارد مانند بستن چشم، عینکهای تجویزی یا قطرههای آتروپین توصیه میشود
روشهای درمانی جدیدی برای تنبلی چشم به وجود آمدهاند که برخی از آنها عبارتاند از:
- دارودرمانی: برخی مطالعات درباره نقش داروهایی مانند دونپزیل در افزایش انعطافپذیری عصبی و کمک به درمان تنبلی چشم در بزرگسالی انجام شدهاند؛ اما این روشها هنوز درمانهای رایج و قطعی محسوب نمیشوند.
- درمانهای دایکاپتیک: در درمانهای دایکاپتیک، تصاویر متفاوت بهصورت همزمان به هر چشم نشان داده میشوند. همچنین بینایی در چشم قویتر اغلب تار میشود تا مغز به استفاده از چشم دارای کاهش دید تشویق شود. این درمانها با هدستهای واقعی مجازی (VR) یا عینکهای خاص هنگام تماشای ویدئوها، فیلمها یا سریالها انجام میشوند. برخی فناوریهای مبتنی بر واقعیت مجازی برای کاربردهای مشخص در درمان آمبلیوپی کودکان بررسی یا تأیید شدهاند؛ بااینحال، استفاده از آنها باید تحت نظر متخصص انجام شود.
- درمانهای یادگیری ادراکی: متخصصان در گذشته بر این باور بودند که اگر درمان این مشکل در سنین کودکی شروع نشود، بهبود حدت بینایی در بزرگسالی غیرممکن میشود؛ ولی اکنون کودکان بزرگتر و حتی بزرگسالان مبتلا به آمبلیوپی طولانیمدت، میتوانند از برنامههای یادگیری ادراکی مبتنی بر رایانه برای بهبود حدت بینایی و حساسیت کنتراست خود استفاده کنند. یکی از این برنامهها که توسط سازمان غذا و داروی آمریکا تأیید شده است، شامل جلسات 30 دقیقهای، سه تا چهار بار در هفته به مدت سه ماه است که همگی روی رایانه انجام میشوند
اگر تنبلی چشم درمان نشود چه عوارضی دارد؟
یکی از مهمترین عوارض تنبلی چشم در صورت درماننشدن این مشکل یا شروعشدن بسیار دیر درمان، کاهش دائمی حدت بینایی در چشم مبتلا است؛ زیرا پیوندها در سیستم بینایی بدن بهدرستی شکل نمیگیرند. این امر میتواند منجر به مشکلات مختلفی مانند موارد زیر شود:
- حدت بینایی کمتر
- مشکل در دیدن کنتراست
- مشکل در دیدن جزئیات ظریف
- مشکل در درک عمق و فضا
- ناتوانایی در استفاده همزمان از هر دو چشم که بر توانایی دیدن سهبعدی تأثیر میگذارد
کودکان مبتلا به این مشکل ممکن است در انجام برخی فعالیتهای آموزشی مانند خواندن با دشواری مواجه شوند. کتابها را کندتر از بقیه بخوانند و دیرتر از بقیه به سؤالات پاسخ دهند. همچنین بزرگسالان مبتلا ممکن است مشکلاتی در برخی از شغلها داشته باشند.
جمعبندی
زمانی که یک چشم دید تار و چشم دیگر دید واضح دارد، تنبلی چشم رخ میدهد. اگر این مشکل درمان نشود، مغز بر چشم قویتر تمرکز میکند و چشم ضعیفتر را نادیده میگیرد؛ در نتیجه، بینایی بدتر میشود. درمان معمولا شامل بستن چشم قویتر برای تشویق مغز به استفاده از چشم ضعیفتر است. در برخی اوقات، قطرههای چشمی آتروپین ممکن است برای تارکردن چشم قویتر استفاده شوند.
اگر علائم این مشکل را در کودک خود مشاهده میکنید یا نگرانیهای دیگری دارید، لطفا به مطب یک چشمپزشک متخصص مراجعه کنید تا تشخیص و درمان هر چه زودتر شروع شوند. اگر به دنبال چشمپزشک باتجربهای در زمینه درمان انواع مشکلات چشم میگردید، ما دکتر علیرضا مقدسی را به شما پیشنهاد میکنیم. دکتر مقدسی توانسته است به بیماران بسیاری کمک کند دنیای اطراف خود را دوباره واضح ببینند.
سؤالات متداول:
آیا تنبلی چشم فقط در کودکان رخ می دهد؟
خیر. بزرگسالان نیز ممکن است آمبلیوپی را تجربه کنند. متخصصان در گذشته تصور میکردند که این مشکل در کودکان بزرگتر و بزرگسالان قابلبهبود نیست؛ ولی خوشبختانه، تحقیقات جدید نشان میدهند که درمانهای بینایی استاندارد مانند بستن چشمها میتوانند به بهبود بینایی آنها نیز کمک کنند.
بهترین سن برای درمان تنبلی چشم چه زمانی است؟
ازآنجاییکه تنبلی چشم مشکلی رشدی محسوب میشود، بهترین سن برای درمان آن، زیر 12 سالگی است؛ زیرا در سنین زیر 12 سالگی، چشمها و مغز هنوز در حال یادگیری نحوه دیدن هستند.
آیا استفاده از عینک تنبلی چشم را درمان می کند؟
بله. اگر کودک شما دچار نوع انکساری است، عینکهای تجویزی میتوانند روش درمانی مناسبی باشند. همچنین عینکهای منشوری میتوانند از نوع استرابیسمی جلوگیری کنند.
آیا تنبلی چشم می تواند هر دو چشم را درگیر کند؟
بله. این مشکل اغلب تنها یک چشم را تحتتأثیر قرار میدهد؛ ولی میتواند بر هر دو چشم نیز تأثیر بگذارد.

