لیزر PDT شبکیه چیست؟ کاربرد، مراحل انجام و مراقبتهای بعد از درمان
لیزر PDT شبکیه، یک روش درمانی برای برخی از بیماریهای چشمی است. این روش از یک لیزر و یک داروی خاص استفاده میکند. در ادامه این مطلب، شما را با هر آنچه باید درباره لیزر PDT بدانید، مانند کاربردها، مراحل انجام و مراقبتهای بعد از آن آشنا میکنیم و به چند سؤال متداول پاسخ میدهیم تا به شما کمک کنیم بهترین تصمیم ممکن را برای حفظ سلامت چشمهای خود بگیرید.
لیزر PDT شبکیه چیست؟
لیزر PDT شبکیه که با نام فوتودینامیک درمانی شبکیه نیز شناخته میشود، از داروی حساس به نور استفاده میکند که پس از فعال شدن با لیزر، گونههای فعال اکسیژن ایجاد کرده و باعث بستهشدن انتخابی عروق غیرطبیعی میشود. این فرایند باعث آزادسازی رادیکالهای آزاد و در نتیجه، انسداد عروقی همراه با تخریب سلولی و حداقل آسیب به بافتهای نزدیک میشود.
در حال حاضر، PDT برای درمان طیف وسیعی از بیماریها از آکنه ولگاریس تا سرطان استفاده میشود. این روش که در دهه 1990 میلادی به حوزه چشمپزشکی وارد شده است، از داروی ورتپورفین بهعنوان رنگ حساس به نور و لیزر غیرحرارتی با طول موج ۶۸۹ نانومتر برای درمان بیماریهای چشمی استفاده میکند.
لیزر PDT برای درمان چه بیماری هایی انجام می شود؟
در حال حاضر، لیزر فوتودینامیک چشم خط دوم درمان پس از تزریقهای آنتی VEGF است؛ ولی بااینوجود، میتواند به درمان بیماریهای چشمی زیر کمک کند:
دژنراسیون ماکولا (AMD) نوع مرطوب
در نوع مرطوب دژنراسیون ماکولا، رگهای خونی غیرطبیعی در زیر ماکولا رشد میکنند و باعث نشت مایع یا خون میشوند؛ در نتیجه، بینایی مرکزی را تهدید میکنند. افراد مبتلا به این بیماری معمولا علائمی مانند تاری دید دارند یا نقطه تاریکی در مرکز میدان دید خود میبینند. لیزر PDT برای نشت عروق شبکیه در برخی بیماریها مانند کوروئیدوپاتی سروزی مرکزی (CSC) و برخی انواع نئوواسکولاریزاسیون کوروئید میتواند گزینه درمانی مؤثری باشد.
امروزه تزریقات آنتی VEGF خط اول درمان برای بیشتر بیماران مبتلا به AMD مرطوب هستند؛ ولی لیزر PDT برای AMD نقش هدفمندتری را ایفا میکند و معمولا برای بیماران مقاوم به تزریقات آنتی VEGF یا بهعنوان بخشی از رویکردی ترکیبی برای کاهش تعداد دفعات تزریقات آنتی VEGF توصیه میشود.
کوروئیدال نئوواسکولاریزاسیون (CNV)
کوروئیدال نئوواسکولاریزاسیون به رشد غیرطبیعی رگهای خونی در زیر شبکیه گفته میشود. سازمان غذا و داروی آمریکا، PDT را برای درمان نئوواسکولاریزاسیون کوروئید ناشی از نزدیکبینی پاتولوژیک، نزدیکبینی شدیدی که باعث تضعیف ساختار داخلی چشم میشود، تأیید کرده است. این روش ممکن است برای درمان کوروئیدال نئوواسکولاریزاسیون مرتبط با سندرم هیستوپلاسموز چشمی نیز استفاده شود.
کوروئیدوپاتی سروزی مرکزی (CSC)
در کوروئیدوپاتی سروزی مرکزی، مایعات زیر شبکیه مرکزی جمع میشوند. افراد مبتلا ممکن است علائمی مانند تاری دید مرکزی، کمرنگشدن رنگها یا کجی جزئی خطوط صاف را تجربه کنند. در بیشتر موارد، این بیماری خودبهخود در کمتر از چند ماه بهبود مییابد؛ ولی اگر برطرف نشود، با نام CSC مزمن شناخته میشود. درمان کوروئیدوپاتی سروزی مرکزی مزمن با PDT بسیار متداول است.
مطالعات نشان دادهاند که یک جلسه PDT میتواند تجمع مایعات را در حدود 80% از بیماران مبتلا به نوع مزمن بهصورت کامل برطرف کند. همچنین جالب است بدانید که لیزر PDT برای CSC مزمن در مقایسه با روشهای درمانی دیگر مانند تزریقات آنتی VEGF، عملکرد بهتری از خود نشان میدهد.
چه افرادی کاندید مناسبی برای لیزر PDT هستند؟
اگر به پورفیری مبتلا هستید، به ورتپورفین حساسیت دارید یا باردار هستید، کاندیدای مناسبی برای لیزر PDT نیستید. علاوه بر این موارد، افراد مبتلا به نارسایی کبدی نیز ممکن است کاندیدای مناسبی برای این روش نباشند. اگر هر یک از شرایط ذکرشده یا یکی از انواع عفونتهای چشمی مانند اندوفتالمیت دارید، حتما به چشمپزشک خود اطلاع دهید.
آمادگی های لازم قبل از لیزر PDT
برای آمادگی قبل از PDT، این سؤالات را از چشمپزشک خود بپرسید:
- کدام داروها را نباید قبل از انجام این روش درمانی مصرف کنم؟
- چه زمانی باید خوردن و نوشیدن را قبل از این روش درمانی متوقف کنم؟
چشمپزشک شما ممکن است از ابزارهای خاصی برای تاباندن نور به چشم شما و معاینه پشت آن استفاده کند. گشادکردن مردمک چشم ممکن است برای این معاینه چشمی ضروری باشد. همچنین چشمپزشک ممکن است آزمایشهای دیگری را برای کسب اطلاعات بیشتر درباره چشم شما تجویز کند.
لیزر PDT چگونه انجام می شود؟
PDT اغلب بهصورت سرپایی در مطب چشمپزشک یا کلینیک چشمپزشکی انجام میشود. مراحل درمان PDT چشم عبارتاند از:
- ابتدا قطرههای چشمی برای گشادکردن مردمک به چشم شما ریخته میشوند
- سپس داروی حساس به نور تزریق میشود
- داروی آرامبخش نیز ممکن است به شما تزریق شود
- قطرههای بیحسکننده به چشم ریخته میشوند تا هیچ چیزی را احساس نکنید
- لنز تماسی خاصی روی چشم قرار داده میشود تا لیزر دقیقا روی نقطه صحیح در پشت چشم شما تمرکز کند
- چشمپزشک لیزر را به چشم میتاباند
- در مرحله بعدی، ممکن است چشم شما بهصورت موقت پوشانده شود
مراقبت های بعد از لیزر PDT
در همان روزی که لیزر PDT انجام میشود، میتوانید به خانه بازگردید. ما به شما توصیه میکنیم از یکی از دوستان یا آشنایان درخواست کنید شما را پس از آن به خانه ببرد. مهمترین اقدامات برای مراقبت بعد از PDT عبارتاند از:
- به مدت چند روز پس از این روش درمانی، چشمها و پوست به نور حساستر خواهند بود؛ بنابراین، از قرارگرفتن در معرض نور خورشید یا نور شدید به مدت 48 ساعت خودداری کنید. نور شدید میتواند شامل نور خورشید شدید، سولاریوم، روشنایی هالوژن در خانهها و دفاتر و روشنایی ابزارهای چشمپزشکی باشد
- در تاریکی زندگی نکنید. خوب است بدانید که قرارگرفتن پوست در معرض نور داخلی به غیرفعالشدن داروی حساس به نور در پوست کمک میکند
- میتوانید برنامههای مورد علاقه خود را در تلویزیون تماشا کنید یا به سینما بروید
- به مدت 48 ساعت پس از این روش درمانی، از کشیدن پرده پنجرهها یا رفتن به اتاقهایی که سقف شیشهای دارند، خودداری کنید
- اگر در 48 ساعت اول مجبور هستید به بیرون از خانه بروید، این کار را پس از غروب آفتاب انجام دهید. اگر باید پیش از غروب آفتاب از خانه خارج شوید، حتما از عینکآفتابی، کلاه پهن، پیراهن آستیندار، شلوار، جوراب و کفش استفاده کنید
- 48 ساعت پس PDT، میتوانید انجام فعالیتهای روزمره بیرون از خانه خود را بدون رعایت نکات ذکرشده شروع کنید
- به مدت 48 ساعت پس از این روش درمانی، ممکن است کمی تاری دید داشته باشید؛ ولی این علامت معمولا موقتی است. اگر با مشکلات بینایی روبهرو هستید، از رانندگی یا کار با ماشینآلات تا زمان بهبود بینایی خود خودداری کنید
- اگر چشمدرد را پس از درمان تجربه میکنید، با چشمپزشک خود درباره مصرف داروهای مسکن بدون نسخه صحبت کنید
- بهصورت منظم به چشمپزشک خود مراجعه کنید تا عوارض احتمالی بهموقع شناسایی و درمان شوند
اگر کاهش بینایی، فشار چشم بالا، افزایش قرمزی، تورم یا درد چشم یا هر گونه علائم دیگری را تجربه میکنید، بلافاصله به چشمپزشک خود اطلاع دهید همچنین اگر یکی از جراحیهای شبکیه یکی از روشهای درمان بیماری چشمی شما باشد، کسب اطلاعات درباره اقدامات لازم برای مراقبت بعد از جراحی شبکیه را در اولویت خود قرار دهید.
عوارض لیزر PDT چیست؟
متداولترین عوارض لیزر PDT، حساسیت به نور ناشی از ورتپورفین است. برای کاهش خطر آفتابسوختگی، استفاده از عینکآفتابی، کلاه پهن، پیراهن آستیندار و شلوار توصیه میشود. همچنین به مدت 2 تا 3 روز پس از درمان از شناکردن خودداری کنید.
یکی دیگر از متداولترین عوارض این روش درمانی، واکنشهای محل تزریق مانند درد، ادم، التهاب، راش، خونریزی، تغییر رنگ و در موارد نادر، نکروز پوستی هستند. همچنین بیماران ممکن است مشکلات بینایی مانند تاری دید، جرقههای نوری، نقص در میدان دید و اسکوتوم را تجربه کنند. در موارد نادر، واکنشهای آنافیلاکتیک نیز گزارش شده است که نیازمند قطع فوری ورتپورفین هستند. در برخی بیماران ممکن است افزایش فشار چشم نیز مشاهده شود.
CNV ثانویه و هیپرپلازی واکنشی RPE (اپیتلیوم رنگدانه شبکیه) نیز از عوارض PDT هستند که بهندرت رخ میدهند. این عوارض عمدتا در بیمارانی که چندین جلسه با دوز استاندارد ورتپورفین و تابش کامل لیزر درمان شدهاند، گزارش شدهاند. خوشبختانه، CNV ثانویه با تزریقات آنتی VEGF قابلدرمان است؛ ولی حدود 1 تا 4 درصد از بیماران ممکن است کاهش موقت بینایی را تجربه کنند. خطر این مشکل با کاهش دوز ورتپورفین و تابش کاهش مییابد.
چه زمانی بعد از لیزر PDT باید به پزشک مراجعه کرد؟
عروق خونی تخریبشده توسط PDT میتوانند دوباره رشد کنند و زمان مراجعات پیگیری براساس نوع بیماری و نظر چشمپزشک تعیین میشود و ممکن است هر چند ماه یکبار انجام شود. زمانی که به مطب مراجعه میکنید، چشمپزشک بینایی شما را بررسی میکند و ممکن است آنژیوگرافی فلورسئین (تست رنگ) را انجام دهد تا نیاز به درمان دوباره را تعیین کند. حتی پس از 2 سال، مراجعه منظم به چشمپزشک برای تشخیص و درمان آب مروارید و دیگر بیماریهای مرتبط با افزایش سن ضروری است.
میزان موفقیت لیزر PDT چقدر است؟
اگر لیزر PDT شبکیه یک بار انجام شود، میزان موفقیت PDT بسته به بیماری زمینهای متفاوت است و در بسیاری از بیماران، بهویژه مبتلایان به CSC مزمن، نتایج درمانی بسیار مطلوبی گزارش شده است. در مواردی که موفقیتآمیز نباشد، ممکن است انجام دوباره آن توصیه شود. چشمپزشکان باتجربه با ارزیابی دقیق سلامت چشم، میتوانند میزان موفقیت آن را بهدرستی تخمین بزنند و در صورت بالابودن احتمال بروز عوارض ثانویه مانند CNV، روشهای درمانی دیگری را توصیه میکنند.
تفاوت لیزر PDT با سایر روش های درمان شبکیه
فتوکوآگولاسیون لیزری که یکی از روشهای درمان بیماریهای شبکیه است، بافتها را با تولید گرما تخریب میکند. این روش در انسداد عروق خونی نشتکننده مؤثر است؛ ولی گرمای آن، بهویژه اگر ناحیه درمان در نزدیکی مرکز بینایی باشد، میتواند به سلولهای سالم شبکیه در بالا و اطراف آن آسیب برساند.
در مقابل، لیزر PDT گرما تولید نمیکند و بافتها را نمیسوزاند. این روش با فعالکردن داروی حساس به نور، واکنشی شیمیایی ایجاد میکند که بهصورت انتخابی عروق غیرطبیعی را هدف قرار میدهد؛ بنابراین، در برخی بیماران برای درمان ضایعات زیر ماکولا گزینه مناسبتری محسوب میشود.
امروزه در بسیاری از بیماریهای شبکیه، بهویژه AMD مرطوب، تزریق داروهای ضد فاکتور رشد عروقی (Anti-VEGF) بهعنوان خط اول درمان شناخته میشود. بااینحال، لیزر PDT همچنان در برخی بیماران، مانند افراد مبتلا به کوروئیدوپاتی سروزی مرکزی (CSC) مزمن یا بیمارانی که پاسخ مناسبی به تزریقهای مکرر نمیدهند، جایگاه مهمی دارد. در برخی موارد نیز چشمپزشک از ترکیب PDT و تزریق Anti-VEGF برای دستیابی به نتیجه درمانی بهتر استفاده میکند.
همچنین باید توجه داشت که انتخاب بهترین روش درمان به نوع بیماری، محل ضایعه، شدت درگیری شبکیه و شرایط هر بیمار بستگی دارد. به همین دلیل، لیزر PDT، لیزر فتوکوآگولاسیون و درمانهای دارویی مانند تزریق Anti-VEGF، کاربردهای متفاوتی دارند و انتخاب میان آنها به نوع بیماری، محل ضایعه، شدت درگیری شبکیه و شرایط هر بیمار بستگی دارد. تصمیم نهایی نیز پس از معاینه و بررسیهای تخصصی توسط چشمپزشک گرفته میشود.
در جدول زیر، میتوانید این دو روش را با یکدیگر مقایسه کنید:
| فتوکوآگولاسیون لیزری | لیزر PDT |
| باعث ایجاد گرما میشود | گرما ایجاد نمیکند |
| میتواند به سلولهای سالم شبکیه آسیب برساند | کمترین آسیب را به سلولهای سالم شبکیه وارد میکند |
| میتواند عروق خونی نشتکننده را مسدود کند | گزینه مناسبتری برای درمان این عروق خونی محسوب میشود |
جمعبندی؛ آیا لیزر PDT انتخاب مناسبی برای درمان بیماری های شبکیه است؟
لیزر PDT شبکیه که شامل استفاده از یک رنگ حساس به نور و یک لیزر است، میتواند به درمان برخی از بیماریهای شبکیه، مانند نوع مرطوب دژنراسیون ماکولا، کوروئیدال نئوواسکولاریزاسیون و کوروئیدوپاتی سروزی مرکزی کمک کند. امیدواریم اطلاعات این مطلب برای شما مفید واقع شده باشند. اگر سؤالاتی درباره این موضوع دارید، لطفا به مطب چشمپزشک باتجربهای مراجعه کنید و آنها را از او بپرسید.
سؤالات متداول
لیزر PDT برای درمان چه بیماری هایی انجام می شود؟
لیزر PDT برای درمان بیماریهایی مانند نوع مرطوب دژنراسیون ماکولا، کوروئیدال نئوواسکولاریزاسیون و کوروئیدوپاتی سروزی مرکزی استفاده میشود.
آیا لیزر PDT شبکیه درد دارد؟
لیزری که در PDT استفاده میشود، باعث ایجاد هیچگونه دردی نمیشود؛ ولی تزریق داروی ورتپورفین، میتواند باعث ایجاد احساسی مشابه خونگیری شود. همچنین برخی از بیماران ممکن است کمردرد خفیفی را در طول تزریق احساس کنند که معمولا بهسرعت برطرف میشود.
انجام لیزر PDT چقدر طول می کشد؟
انجام PDT معمولا 20 دقیقه طول میکشد و پس از آن، میتوانید به خانه بروید.
بعد از لیزر PDT چه مراقبت هایی لازم است؟
از قرارگرفتن در معرض نور خورشید یا نورهای شدید، مانند سولاریوم به مدت 48 ساعت خودداری کنید. در صورت خروج از خانه در 48 ساعت اول، استفاده از عینکآفتابی، کلاه پهن، پیراهن آستیندار، شلوار، جوراب و کفش ضروری است.
آیا لیزر PDT باعث درمان کامل بیماری شبکیه می شود؟
این روش در بسیاری از بیماران باعث کنترل بیماری و کاهش نشت عروقی میشود، اما همیشه به معنای درمان کامل نیست و ممکن است به جلسات درمانی مجدد یا درمانهای مکمل نیاز باشد. خوب است بدانید که نرخ موفقیت آن زیاد است؛ اگر موفقیتآمیز نباشد، چشمپزشک ممکن است انجام دوباره آن یا روشهای دیگری مانند جراحی شبکیه را توصیه کند.
تفاوت لیزر PDT با لیزر PRP شبکیه دقیقا چیست؟
مهمترین تفاوت این دو روش لیزری این است که لیزر PRP شبکیه، بیماریهای شبکیه را با ایجاد گرما درمان میکند؛ ولی PDT باعث ایجاد گرما نمیشود. در عوض، بیماریها را با ایجاد یک واکنش شیمیایی هدفمند در درون دارو درمان میکند.
