علت ضعیف شدن چشم های کودکان
معمولاً ضعیف شدن چشم های کودکان به دلیل عیوب انکساری ارثی (مانند نزدیکبینی، دوربینی یا آستیگماتیسم)، تنبلی چشم یا انحراف چشم (لوچی) رخ میدهد. از دیگر علل مهم میتوان به عوامل محیطی مانند استفاده بیشازحد از صفحهنمایش دستگاههای دیجیتال، تولد زودرس (که ممکن است موجب “رتینوپاتی نوزادان نارس” شود)، بیماریهای مادرزادی چشم، آسیبهای چشمی و کمبود ویتامین A اشاره کرد. تشخیص زودهنگام این مشکلات توسط بهترین متخصصان چشمپزشکی از جمله دکتر مقدسی چشم پزشک حاذق و باسابقه پایتخت، اهمیت بسیار زیادی دارد. در ادامه با سایر علائم ایجادکننده این مشکل و نحوه برطرف کردن آن آشنا میشویم.
شایعترین اختلالات بینایی در کودکان
شایعترین اختلالات بینایی در کودکان شامل نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم، تنبلی چشم (آمبلیوپی) و انحراف چشم (استرابیسم) هستند. این مشکلات اغلب در دوران رشد بینایی (از تولد تا حدود ۷ سالگی) بروز میکنند و اگر در این سنین تشخیص داده نشوند، میتوانند منجر به مشکلات دائمی بینایی شوند. در عیوب انکساری، پرتوهای نور بهدرستی روی شبکیه متمرکز نمیشوند که نتیجه آن تاری دید در فاصله نزدیک یا دور است. تنبلی چشم زمانی ایجاد میشود که مغز تصویر یکی از چشمها را بهدرستی دریافت نکند و در نتیجه ارتباط عصبی با آن چشم ضعیف میشود. انحراف چشم نیز بهدلیل نبود هماهنگی در عضلات حرکتی چشم رخ میدهد و میتواند باعث دوبینی یا خاموش شدن عملکرد یکی از چشمها شود.
شناخت و توجه والدین به علائم هشداردهنده در تشخیص زودهنگام این مشکلات نقش بسیار مهمی دارد. نشانههایی مانند تنگ کردن چشمها هنگام نگاه به دور، نزدیک شدن بیش از حد به تلویزیون یا کتاب، کج کردن سر هنگام تمرکز، حساسیت غیرعادی به نور، مالش مداوم چشمها یا شکایت از سردردهای مکرر، میتوانند بیانگر وجود اختلال در بینایی کودک باشند. مراجعه منظم به چشمپزشک (بهویژه در دوران پیشدبستان و اوایل دبستان) و انجام معاینات دورهای بهترین راه برای پیشگیری از آسیب دائمی بینایی و تضمین سلامت چشمان کودک است.
مهمترین علتهای ضعیف شدن چشم در کودکان
مانند بزرگسالان، کودکان نیز میتوانند به مشکلات بینایی دچار شوند، با این حال، همه مشکلات و اختلالات بینایی را میتوان درمان کرد. در ادامه مهمترین دلایل ضعیف شدن چشم های کودکان را بیان میکنیم.
استفاده طولانیمدت از موبایل و تبلت
استفاده مداوم از موبایل، تبلت و تلویزیون یکی از مهمترین عوامل ضعیف شدن بینایی در کودکان است. نگاه طولانیمدت به صفحهنمایش باعث خستگی عضلات چشم و کاهش توانایی تمرکز میشود. نور آبی و استفاده طولانیمدت از صفحهنمایشها میتواند باعث خستگی چشم، خشکی چشم و اختلال در تمرکز بینایی در کودکان شود. محدودکردن زمان تماشای صفحهنمایش و رعایت فواصل استراحت (قانون ۲۰-۲۰-۲۰) بهترین راه برای جلوگیری از این آسیبها است.
تأثیر وراثت و سابقه خانوادگی مشکلات بینایی
وراثت نقش بسیار مهمی در سلامت بینایی بچهها دارد. اگر والدین دچار اختلالاتی مثل نزدیکبینی، دوربینی یا آستیگماتیسم باشند، احتمال دارد همان مشکلات در کودکان نیز بروز کنند. ساختار چشم، به خصوص شکل قرنیه و طول کرهی چشم، ویژگیهایی هستند که از طریق ژنتیک از والدین به کودکان به ارث میرسند. از این رو آگاهی والدین از سابقه خانوادگی بیماریهای چشمی میتواند به تشخیص زودهنگام و پیشگیری از پیشرفت اختلال در کودکان کمک بسیار زیادی کند.
نقش تغذیه نامتعادل و کمبود ریزمغذیها در بینایی
چشم برای عملکرد طبیعی به ویتامینها و مواد معدنی خاصی مانند ویتامین A نیاز دارد، به همین دلیل کمبود ویتامین A میتواند موجب خشکی قرنیه و کاهش دید در شب شود. ویتامینهای C و E و املاحی مانند روی و اسیدهای چرب امگا-۳ نیز در حفظ سلامت شبکیه و محافظت از سلولهای بینایی نقش بسیار زیادی دارند. در نتیجه رعایت رژیم غذایی متنوع شامل میوهها، سبزیجات، لبنیات و ماهی برای سلامت چشم کودکان بسیار ضروری است.
مشکلات انکساری اصلاحنشده مانند نزدیکبینی و آستیگماتیسم
اختلالات انکساری زمانی رخ میدهند که شکل یا طول چشم باعث نشود پرتوهای نور بهدرستی بر شبکیه متمرکز شوند. نزدیکبینی و آستیگماتیسم از شایعترین مشکلات انکساری در کودکان هستند و در صورت عدم اصلاح با عینک یا درمان مناسب، میتوانند به تنبلی چشم (آمبلیوپی) منجر شوند. از این رو باید به طور مرتب و از دوران پیشدبستانی، چشمهای کودکان توسط چشم پزشک معاینه شوند.
نورپردازی نامناسب هنگام درس خواندن یا انجام فعالیتها
نور محیط هنگام مطالعه یا انجام کارهای دیگر باید کافی، ملایم و بدون تابش مستقیم به چشم باشد. مطالعه در نور کم یا زیر تابش چراغهای خیرهکننده باعث انقباض مداوم عضلات چشم و بروز خستگی، سردرد و تاری موقت دید میشود. بهترین نور برای مطالعه نور سفید یا طبیعی است و باید زاویه تابش آن به گونهای باشد که سایه روی کتاب یا دفتر نیفتد. پس بهتر است برای پیشگیری از مشکلات چشمی در کودکان، نور اتاق آنها را طبق استانداردهای موجود تنظیم کنید.
علائم ضعیف شدن چشم در کودکان
اگر فرزند شما مشکل بینایی داشته باشد، ممکن است این مشکل به راحتی قابل تشخیص نباشد، اما برخی از علائم ظاهری میتوانند نشاندهنده وجود اختلال در بینایی کودکان باشند. برخی از این علائم عبارتاند از:
- چشمان کودک صورت شما یا شی دیگری را دنبال نکند
- به نور روشن واکنش نشان ندهند
- مردمک چشم آنها سفید یا کدر به نظر برسد
- چشمان کودک به سمت بینی یا به سمت بیرون متمایل باشد
- با شما یا دیگران تماس چشمی برقرار نکنند
- اغلب چیزها را نزدیک صورت خود نگه میدارند تا بهتر ببینند
- چشمان خود را زیاد میمالند
- در طول روز بهتر میبینند و در شب بینایی آنها دچار مشکل میشود
- زیاد زمین میخورند
چگونه ضعف بینایی در کودکان تشخیص داده میشود؟
اگر متوجه کاهش تمرکز یا نشانههایی از ضعف بینایی در کودک شدید، برای تشخیص علت ضعیف شدن چشم های کودکان باید به چشم پزشک مراجعه کنید. انجام معاینات منظم چشمپزشکی، به خصوص در خانوادههایی که سابقه مشکلات چشمی مانند انحراف چشم، آبمروارید در دوران کودکی یا سایر بیماریهای بینایی دارند، اهمیت بسیاری دارد. تشخیص زودهنگام ضعف بینایی میتواند از بروز عوارض دائمی در بزرگسالی جلوگیری کند. در صورت مشاهده هرگونه مشکل، باید به متخصص چشم یا متخصص انحراف چشم کودکان مراجعه کنید تا بررسی دقیقتری انجام شود.
یکی از روشهای ساده برای بررسی اولیه بینایی کودک در خانه، پوشاندن یکی از چشمها و ارزیابی واکنش او به اشیای مختلف است. میتوان با حرکت دادن یک وسیله مانند عروسک برای خردسالان یا حروف و تصاویر برای کودکان بزرگتر، توانایی کودک در دنبال کردن آن را بررسی کرد. انجام این آزمایش بهصورت بازی، باعث میشود کودک احساس راحتی کند و همکاری بیشتری نشان دهد. اگر والدین مشاهده کنند که یکی از چشمها عملکرد ضعیفتری دارد یا کودک تمایلی به استفاده از آن چشم ندارد، باید او را برای غربالگری و معاینه تنبلی چشم نزد پزشک متخصص ببرند.
چگونه از ضعیف شدن چشم کودکان پیشگیری کنیم؟
برای پیشگیری از ضعیف شدن بینایی در کودکان باید چند نکته مهم مانند تغذیه مناسب و عادات صحیح بینایی رعایت شود. در واقع پیشگیری از ضعیف شدن چشم در کودکان نیازمند ترکیبی از عادات درست روزمره، تغذیه مناسب و بررسیهای منظم پزشکی است. استفاده طولانیمدت از تلفن همراه، تبلت و کامپیوتر از عوامل مهم خستگی و خشکی چشم در کودکان است؛ بنابراین باید زمان استفاده از گوشی، تبلت یا لپتاپ به کمتر از دو ساعت در روز محدود شود. رعایت قانون «۲۰-۲۰-۲۰» (هر ۲۰ دقیقه، ۲۰ ثانیه نگاه کردنی به فاصله ۶ متری) و حفظ فاصله ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتری بین چشم و کتاب یا صفحهنمایش به کاهش فشار چشمی کمک میکند. همچنین گذراندن حداقل یک ساعت از روز در فضای باز و نور طبیعی نقش بسیار مؤثری در جلوگیری از پیشرفت نزدیکبینی دارد.
در کنار عادات درست، رژیم غذایی متعادل و مراقبتهای ایمنی چشمی نیز بسیار حائز اهمیت است. مواد مغذی مانند ویتامینهای A، C و E، روی، امگا-۳ و لوتئین برای سلامت شبکیه و جلوگیری از خشکی یا التهاب چشم ضروری هستند. مصرف میوههایی مانند پرتقال و توتفرنگی، سبزیجات برگدار و ماهی به حفظ بینایی کمک میکند. علاوه بر این استفاده از عینکهای ایمنی در هنگام بازی یا ورزش، باعث پیشگیری از آسیبهای چشمی میشوند. باید به این نکته هم اشاره کنیم که والدین باید به علائم هشداردهنده مانند مالیدن مکرر چشمها، کج کردن سر، یا نشستن نزدیک تلویزیون توجه کنند و در صورت مشاهده آنها، کودک باید حتماً توسط چشمپزشک معاینه شود. در این صورت میتوان نسبت به درمان اقدام کرد و جلوی بروز مشکلات حادتر را گرفت.
بیماریهای مهم چشم در کودکان که باعث ضعف بینایی میشوند
همان طور که در ابتدای مطلب هم بیان کردیم بیماریهای شایع چشمی در کودکان که باعث ضعف بینایی میشوند، شامل تنبلی چشم (آمبلیوپی)، انحراف چشم (استرابیسم)، عیوب انکساری شدید مانند نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم، آب مروارید مادرزادی و افتادگی پلک (پتوز) هستند. این مشکلات معمولاً در سالهای اولیه رشد بینایی بروز میکنند و در صورت عدم تشخیص و درمان بهموقع، میتوانند منجر به کاهش دائمی بینایی در یک یا هر دو چشم شوند. تشخیص زودهنگام این بیماریها (بهویژه پیش از ۷ سالگی) اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا با درمانهای مناسب مانند عینک، بستن چشم سالم، تمرینات بینایی یا جراحی میتوان از بروز عوارض جدی و از دست رفتن کامل بینایی جلوگیری کرد. در ادامه دو مورد از مهمترین مشکلات بینایی در کودکان را شرح میدهیم.
تنبلی چشم (Amblyopia)
تنبلی چشم (Amblyopia) اختلالی است که در آن یکی از چشمها (و گاهی هر دو)، بهدرستی با مغز هماهنگ نمیشود و با وجود سالم بودن ظاهری چشم، قدرت بینایی آن کاهش مییابد. در این حالت مغز تصویر چشم قویتر را ترجیح میدهد و چشم ضعیفتر به تدریج دچار ضعف بینایی میشود. اگر این اختلال بهموقع درمان نشود، میتواند کاهش دائمی دید را به همراه داشته باشد. اغلب همراه با تنبلی و انحراف چشم، عیوب انکساری درماننشده یا موانعی مثل افتادگی پلک و آب مروارید مادرزادی نیز دیده میشود و درمان آن شامل عینک، بستن چشم سالم، تمرینات بینایی و در بعضی موارد جراحی است.
نزدیکبینی (Myopia)
نزدیکبینی (Myopia) نوعی عیب انکساری است که در آن طول چشم بیشتر از حد طبیعی بوده و یا قدرت متمرکزکنندگی قرنیه و عدسی زیاد است، بنابراین نور بهجای تمرکز روی شبکیه، جلوی آن متمرکز شده و دید دور تار میشود، در حالیکه دید نزدیک خوب است. این مشکل در کودکان و نوجوانان شایع است و میتواند باعث تنگکردن چشمها، نزدیک شدن بیش از حد به تلویزیون یا کتاب و سردرد شود. معمولاً برای اصلاح نزدیکبینی میتوان از عینک یا لنز تماسی استفاده کرد و در سنین بالاتر میتوان از جراحی لیزری برای اصلاح دائمی عیب انکساری بهره برد، اما در کودکان هدف اصلی، اصلاح دید و پیشگیری از تنبلی چشم است.
جمعبندی
در این مطلب مهمترین دلایل ضعیف شدن چشم های کودکان را شرح دادیم. توجه داشته باشید که درمان همه مشکلات چشمی و بینایی در کودکان به زمان شروع و شدت بیماری بستگی دارد و هرچه زودتر درمان شروع شود، نتیجه بهتری حاصل خواهد شد. معمولاً درمان پیش از ۸ سالگی بیشترین اثر را دارد، اما در سنین بالاتر نیز میتوان اختلالات بینایی را رفع کرد. پس از تشخیص مشکل، پزشک از روشهایی مانند بستن چشم سالم برای تقویت چشم ضعیف، استفاده از عینک مخصوص برای اصلاح عیوب انکساری، تجویز قطرههای چشمی برای تار کردن دید چشم سالم، انجام تمرینات بینایی برای افزایش هماهنگی دو چشم یا در برخی موارد جراحی بهره میبرد. هدف همه این روشها بهبود عملکرد چشم ضعیف و بازگرداندن تعادل بین دو چشم است. پس تشخیص به موقع توسط چشم پزشک و مراجعه به مراکز درمانی معتبر تاثیر بسیار زیادی در درمان سریع و بهبود بینایی کودکان دارد.
سوالات متداول
آیا ضعف چشم کودکان همیشه ارثی است؟
خیر، همیشه ارثی نیست؛ ژنتیک نقش مهمی دارد، اما عوامل محیطی مثل استفاده زیاد از صفحهنمایش، نور نامناسب، تغذیه ضعیف و بیماریهای چشم هم میتوانند باعث ضعف بینایی شوند. حتی در کودکانی که زمینه ارثی دارند، نوع سبک زندگی، مراقبت چشمی و معاینات منظم میتواند شدت مشکل را کم یا روند پیشرفت آن را کند کند.
آیا با عینک میتوان ضعف بینایی کودکان را اصلاح کرد؟
معمولاً در عیوب انکساری مثل نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم، عینک دید کودک را اصلاح میکند و برای پیشگیری از تنبلی چشم اهمیت زیادی دارد. اما عینک ضعف بینایی را به صورت ریشهای از بین نمیبرد، بلکه فقط آن را اصلاح میکند و در برخی موارد نیاز به درمانهای تکمیلی مثل بستن چشم سالم یا تمرینات بینایی است.
اگر ضعف بینایی تشخیص داده شود دیر اقدام کنیم، چه میشود؟
اگر درمان در سالهای طلایی رشد بینایی (تقریباً تا ۷–۸ سالگی) به تعویق بیفتد، ممکن است تنبلی چشم یا کاهش بینایی بهصورت دائمی باقی بماند. درمان دیرهنگام نتیجه کامل نمیدهد و حتی با عینک قوی هم ممکن است دید چشم به حد طبیعی برنگردد، به همین دلیل مراجعه زودهنگام بسیار مهم است.
