بیماری تیروئید چشمی چیست؟ علائم، علت و روش‌های درمان

بیماری تیروئید چشمی (Thyroid Eye Disease یا TED) که با نام بیماری چشمی گریوز یا افتالموپاتی تیروئیدی نیز شناخته می‌شود، یک اختلال خودایمنی است که ظاهر و عملکرد چشم‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. علت بیماری تیروئید چشمی به واکنش اشتباه سیستم ایمنی بدن علیه بافت‌های اطراف چشم مربوط است.

درواقع در افراد مبتلا به این بیماری، عملکرد نادرست سیستم ایمنی باعث ایجاد التهاب می‌شود. این التهاب موجب تورم عضلات و بافت‌های اطراف چشم شده و ظاهر چشم‌ها و نحوه عملکرد آن‌ها را تغییر می‌دهد.

در این مقاله قصد داریم ابتدا توضیح دهیم که بیماری تیروئید چشمی چیست و سپس درباره علائم بیماری تیروئید چشمی، علل، روش‌های تشخیص، روش‌های درمان، خطرات و عوارض احتمالی و نکات مهم مربوط به کنترل بیماری چشم تیروئیدی صحبت کنیم.

بیماری تیروئید چشمی چیست؟

تیروئید چشمی یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به بافت‌های اطراف چشم حمله می‌کند. این واکنش باعث التهاب و تورم عضلات چشم، پلک‌ها، بافت چربی و بافت‌های همبند داخل کاسه چشم می‌شود. در نتیجه، با افزایش حجم این بافت‌ها، ممکن است چشم‌ها برجسته‌تر به نظر برسند، احساس ناراحتی ایجاد شود یا حرکت چشم‌ها به‌طور طبیعی انجام نشود.

بیماری TED اغلب با پرکاری تیروئید همراه است؛ اما در برخی موارد نادر ممکن است در افراد مبتلا به کم‌کاری تیروئید یا حتی افرادی با سطح طبیعی هورمون‌های تیروئید نیز ایجاد شود.

چرا بیماری تیروئید روی چشم تأثیر می‌گذارد؟

غده تیروئید نقش مهمی در تنظیم بسیاری از عملکردهای بدن دارد؛ اما در برخی افراد، اختلالات تیروئید سلامت چشم را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. در بیماری تیروئید چشمی، آنتی‌بادی‌های سیستم ایمنی بدن به اشتباه علاوه بر گیرنده‌های سلول‌های تیروئید، گیرنده‌های موجود در بافت‌های اطراف چشم را نیز  مورد هدف قرار می‌دهند. این واکنش خودایمنی باعث التهاب و افزایش حجم عضلات و بافت چربی پشت کره چشم می‌شود.

چه افرادی بیشتر در معرض بیماری تیروئید چشمی هستند؟

هر فردی ممکن است به تیروئید چشمی مبتلا شود؛ اما احتمال بروز آن در افرادی که مبتلا به بیماری گریوز یا پرکاری تیروئید هستند، بیشتر است. بخش زیادی از افراد مبتلا به تیروئید چشمی، سابقه بیماری گریوز دارند. این بیماری در زنان شایع‌تر است، اما در مردان نیز ممکن است رخ دهد و گاهی شدت بیشتری داشته باشد.

عواملی مانند سابقه خانوادگی بیماری چشم تیروئیدی، کنترل نامناسب سطح هورمون‌های تیروئید و مصرف سیگار نیز احتمال بروز یا شدت این بیماری را افزایش می‌دهند. در برخی مطالعات، مصرف سلنیوم در بیماران با علائم خفیف تا متوسط با بهبود برخی علائم همراه بوده است.

علائم بیماری تیروئید چشمی

از مهم‌ترین علائم بیماری تیروئید چشمی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

بیرون‌زدگی چشم

پروپتوز (Proptosis) یا بیرون‌زدگی یکی از شایع‌ترین علائم TED در یک یا هر دو چشم است. این امر به دلیل التهاب و تورم عضلات چشم و بافت‌های پشت کره چشم ایجاد می‌شود و در مراحل مختلف بیماری تیروئید چشمی (TED) دیده می‌شود. بیرون‌زدگی چشم می‌تواند بر بسته شدن کامل پلک‌ها، حفظ رطوبت چشم و عملکرد طبیعی آن‌ها تأثیر بگذارد. در موارد شدید، افزایش تورم و تغییرات بافتی ممکن است ظاهر چشم و صورت را تغییر دهد و خطر خشکی قرنیه و عوارض مرتبط با بینایی را افزایش دهد.

خشکی و سوزش چشم

خشکی و سوزش چشم از دیگر علائم بیماری چشم تیروئیدی هستند و باعث قرمزی، خشکی و احساس وجود جسم خارجی در چشم‌ها می‌شوند. این علائم ممکن است با اشک‌ریزش بیش از حد، سوزش و ناراحتی مداوم همراه باشند. التهاب بافت‌های اطراف چشم، کاهش عملکرد لایه اشکی و در برخی موارد بسته نشدن کامل پلک‌ها می‌تواند باعث خشکی و تحریک سطح چشم شود.

دوبینی

بیماری تیروئید چشمی باعث ناهماهنگی چشم‌ها و ایجاد دوبینی (Diplopia) می‌شود. این مشکل معمولاً به دلیل التهاب و بزرگ شدن عضلات چشم رخ می‌دهد و حرکت طبیعی چشم‌ها را محدود می‌کند. در موارد شدیدتر، عضلات نمی‌توانند چشم‌ها را به‌درستی هماهنگ نگه دارند و در نتیجه فرد ممکن است هنگام نگاه کردن به جهات مختلف یا حتی به‌صورت مداوم، دوبینی را تجربه کند.

تورم پلک‌ها

تورم پلک‌ها در TED باعث می‌شود که چشم‌ها ظاهر بازتر یا خیره‌تری پیدا کنند. این حالت به دلیل التهاب و تجمع مایع در بافت‌های اطراف چشم و پلک‌ها ایجاد می‌شود و ممکن است همراه با بیرون‌زدگی چشم باشد و روی وضعیت پلک‌ها تأثیر می‌گذارد. در برخی موارد، این مشکل باعث خشکی، سوزش و دشواری در بستن کامل چشم‌ها نیز می‌شود.

درد و فشار پشت چشم

برخی از افراد مبتلا به بیماری تیروئید چشمی احساس درد، فشار یا سنگینی در پشت چشم‌ها یا داخل کاسه چشم را تجربه می‌کنند، به‌خصوص هنگام حرکت دادن چشم‌ها. این ناراحتی معمولاً به دلیل التهاب و تورم بافت‌های اطراف چشم و عضلات چشمی ایجاد می‌شود.

کاهش بینایی (در موارد شدید)

در موارد شدید، فشار روی عصب بینایی یا آسیب سطح قرنیه می‌تواند باعث تاری دید و کاهش بینایی شود.

مراحل بیماری تیروئید چشمی

بیماری تیروئید چشمی دو مرحله دارد:

1. مرحله فعال یا پیشرونده: در این مرحله، التهاب اطراف چشم افزایش پیدا می‌کند و علائمی مانند درد، قرمزی، تورم پلک‌ها و بیرون‌زدگی چشم ممکن است به‌تدریج شدیدتر شوند. این دوره معمولاً حدود ۶ ماه تا چند سال ادامه دارد و مدت آن در افراد مختلف متفاوت است. اما در برخی موارد ممکن است طولانی‌تر شود. کنترل بیماری در این مرحله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا درمان به‌موقع می‌تواند به کاهش علائم و جلوگیری از عوارض چشمی کمک کند.
2. مرحله غیرفعال، مزمن یا پایدار: پس از کاهش التهاب، بیماری وارد مرحله پایدار می‌شود و علائم معمولاً دیگر پیشرفت نمی‌کنند. با این حال، برخی تغییرات مانند بیرون‌زدگی چشم یا دوبینی ممکن است باقی بمانند و برای بهبود آن‌ها گاهی به درمان‌های تکمیلی نیاز است. در برخی بیماران، علائم بیماری ممکن است پس از دوره پایداری دوباره فعال شوند.

بیماری تیروئید چشمی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

برای تشخیص بیماری تیروئید چشمی از روش‌‌های زیر استفاده می‌شود:

معاینه چشم

پزشک ابتدا چشم‌ها و پلک‌ها را از نظر علائمی مانند بیرون‌زدگی چشم، تورم پلک، قرمزی، محدودیت حرکت چشم، دوبینی و تغییرات بینایی بررسی می‌کند. در جلسه معاینه برای تشخیص شدت درگیری چشم توانایی بسته شدن پلک‌ها و وضعیت قرنیه نیز ارزیابی می‌شود.

آزمایش‌های تیروئید

آزمایش خون برای بررسی عملکرد تیروئید و آنتی‌بادی‌های مرتبط انجام می‌شود و در کنار معاینه چشم به تشخیص بیماری تیروئید چشمی کمک می‌کند. در این آزمایش، سطح هورمون‌های تیروئید، آنتی‌بادی‌های ضد تیروئید و ایمونوگلوبولین‌های تحریک‌کننده تیروئید (TSI) بررسی می‌شود. نتایج این آزمایش‌ها به‌تنهایی تشخیص بیماری را قطعی نمی‌کند؛ اما به پزشک در تأیید وجود اختلالات تیروئید و تشخیص دقیق‌تر احتمال ابتلا به بیماری تیروئید کمک می‌کند.

تصویربرداری (CT یا MRI در صورت نیاز)

اگر معاینه و آزمایش‌های اولیه برای تشخیص کافی نباشند یا پزشک به درگیری شدید عضلات و بافت‌های اطراف چشم مشکوک باشد، از روش‌های تصویربرداری زیر استفاده می‌کند:

• سی‌تی‌اسکن (CT): سی‌تی‌اسکن می‌تواند تغییرات عضلات و بافت‌های اطراف چشم را بررسی کند و در صورت نیاز با یا بدون ماده حاجب انجام می‌شود و به بررسی وضعیت عصب بینایی و برنامه‌ریزی برای درمان یا جراحی کمک می‌کند.
• تصویربرداری MRI: این روش بزرگ شدن عضلات چشم، افزایش چربی اطراف چشم و میزان التهاب بافت‌های نرم را با دقت بیشتری نشان می‌دهد و برای ارزیابی شدت بیماری کاربرد دارد.

روش‌های درمان بیماری تیروئید چشمی

درمان بیماری تیروئید چشمی به میزان فعال بودن بیماری، شدت علائم و اینکه آیا بینایی در معرض خطر است یا خیر، بستگی دارد. مهم‌ترین روش‌های درمان این بیماری عبارت‌اند از:

کنترل بیماری تیروئید

یکی از روش‌های درمان تیروئید چشمی کنترل عملکرد غده تیروئید است. مراجعه به پزشک متخصص غدد و تنظیم سطح هورمون‌های تیروئید می‌تواند به کنترل بهتر بیماری کمک کند. برای افزایش اثربخشی درمان و کاهش روند پیشرفت بیماری باید به ترک سیگار، مدیریت استرس و رعایت توصیه‌های پزشک نیز توجه داشته باشید.

درمان خشکی چشم

 در بیماری تیروئید چشمی، التهاب و تورم بافت‌های اطراف چشم می‌تواند باعث کاهش رطوبت سطح چشم، خشکی، سوزش و احساس جسم خارجی شود. زمانی که بیرون‌زدگی چشم یا بسته نشدن کامل پلک‌ها وجود دارد، خطر خشکی، آسیب سطح قرنیه و تغییرات بینایی افزایش پیدا می‌کند. در صورت نیاز، پزشک ممکن است برای بررسی وضعیت قرنیه از تصویربرداری‌هایی مانند پنتاکم چشم استفاده کند تا سلامت قرنیه و مشکلات احتمالی بینایی را تشخیص دهد.

درمان خشکی چشم، علائم TED را کاهش می‌دهد و با حفظ رطوبت قرنیه، از آسیب به سطح چشم و بروز عوارض ناشی از خشکی شدید جلوگیری می‌کند. البته این روش، بیماری تیروئید چشمی را درمان نمی‌کند، بلکه به کنترل علائم چشمی و بهبود کیفیت زندگی بیمار کمک می‌کند.

دارودرمانی

در مرحله فعال بیماری تیروئید چشمی، داروها با هدف کاهش التهاب و کنترل واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی استفاده می‌شوند. کورتیکواستروئیدها، مانند متیل‌پردنیزولون، در مرحله فعال بیماری برای کاهش التهاب، تورم و ناراحتی چشم استفاده می‌شوند؛ اما معمولاً تأثیر محدودی بر کاهش بیرون‌زدگی چشم دارند. در برخی بیماران با بیماری فعال و مقاوم، داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی مانند مایکوفنولات یا ریتوکسیماب ممکن است تحت نظر پزشک متخصص استفاده شوند. در برخی بیماران مبتلا به TED خفیف تا متوسط، مکمل سلنیوم ممکن است به کاهش برخی علائم کمک کند؛ اما جایگزین درمان‌های اصلی بیماری نیست.

جراحی در موارد پیشرفته

در صورتی که بیماری TED باعث بیرون‌زدگی شدید چشم، دوبینی مداوم یا فشار روی عصب بینایی شود، از روش جراحی برای درمان استفاده می‌شود. نوع جراحی با توجه به شرایط بیمار انتخاب می‌شود و جراحی ممکن است شامل کاهش فشار اربیت برای کاهش فشار روی عصب بینایی، جراحی عضلات چشم برای اصلاح دوبینی و جراحی پلک برای اصلاح بسته نشدن کامل پلک‌ها باشد. بیشتر جراحی‌های اصلاحی پس از رسیدن بیماری به مرحله پایدار انجام می‌شوند؛ اما در مواردی مانند فشار شدید روی عصب بینایی، ممکن است جراحی فوری لازم باشد.

آیا بیماری تیروئید چشمی خطرناک است؟

بیماری تیروئید چشمی در بیشتر افراد با تشخیص و درمان به‌موقع قابل کنترل است، اما در صورت بی‌توجهی عوارض جدی و خطرناکی ایجاد می‌کند. معمولاً شدیدترین علائم این بیماری در یک تا دو سال نخست بروز می‌کنند و ممکن است به‌تدریج پیشرفت کنند. در موارد شدید، التهاب و تورم بافت‌های اطراف چشم می‌تواند به عصب بینایی فشار وارد کرده و حتی کاهش شدید بینایی یا از دست رفتن بینایی را افزایش دهد. سیگار کشیدن شدت و مدت بیماری را بیشتر کرده و احتمال بروز آسیب دائمی به بینایی را افزایش می‌دهد.

آیا بیماری تیروئید چشمی باعث نابینایی می‌شود؟

تیروئید چشمی در بیشتر موارد باعث نابینایی نمی‌شود؛ اما اگر به موقع تشخیص داده و درمان نشود، در موارد شدید ممکن است به عصب بینایی آسیب برساند و باعث کاهش بینایی و حتی از دست دادن دائمی بینایی شود. با مراجعه به پزشک، تشخیص زودهنگام، پیگیری منظم و شروع درمان مناسب می‌توان از این اتفاق جلوگیری کرد.

چه زمانی باید به چشم‌پزشک مراجعه کنیم؟

در صورت ابتلا به بیماری تیروئید یا مشاهده هرگونه تغییر غیرعادی در چشم‌ها، بهتر است در اولین فرصت به چشم‌پزشک مراجعه کنید. مراجعه زودهنگام از پیشرفت بیماری و بروز عوارض تیروئید چشمی جلوگیری می‌کند. علائم بحرانی بیماری تیروئید چشمی که نیاز به مراجعه فوری به چشم‌پزشک دارند نیز عبارت‌اند از:

• تاری دید به طور بالقوه ناشی از فشردگی عصب است که می‌تواند منجر به از دست دادن دائمی بینایی شود.
• افزایش بیرون‌زدگی چشم‌ها می‌تواند منجر به ناتوانی در بستن آنها، خطر زخم قرنیه و از دست دادن دائمی بینایی شود.
• دوبینی ناشی از بزرگ شدن عضلات چشم، فعالیت‌های روزانه را دشوار یا غیرممکن می‌کند.

جمع‌بندی؛ تشخیص زودهنگام، مهم‌ترین عامل کنترل تیروئید چشمی

در این مقاله به بررسی بیماری تیروئید چشمی، علل بروز، علائم، روش‌های تشخیص، درمان و عوارض احتمالی آن پرداختیم. همان‌طور که اشاره کردیم، تشخیص زودهنگام و شروع درمان مناسب نقش مهمی در کنترل بیماری و پیشگیری از آسیب‌های بینایی دارد. دکتر مقدسی با تجربه در زمینه تشخیص و درمان بیماری تیروئید چشمی و سایر بیماری‌های چشمی مانند گلوکوم، آب‌مروارید، خشکی چشم و اختلالات قرنیه، خدمات تخصصی چشم‌پزشکی را با بهره‌گیری از تجهیزات پیشرفته ارائه می‌دهد.

سوالات متداول

آیا همه افراد مبتلا به تیروئید دچار بیماری تیروئید چشمی می‌شوند؟

خیر، فقط بخشی از مبتلایان، به‌ویژه افراد مبتلا به بیماری گریوز، دچار علائم چشمی می‌شوند.

آیا بیماری تیروئید چشمی درمان قطعی دارد یا فقط قابل کنترل است؟

درمان قطعی ندارد، اما با درمان مناسب قابل کنترل است.

آیا تیروئید چشمی باعث نابینایی می‌شود؟

به‌ندرت؛ اما در صورت عدم درمان، ممکن است به بینایی آسیب برساند.

آیا بیرون‌زدگی چشم بعد از درمان به حالت طبیعی برمی‌گردد؟

در برخی بیماران بهبود می‌یابد؛ اما گاهی به جراحی نیاز دارد.

سیگار چه تأثیری بر بیماری تیروئید چشمی دارد؟

سیگار شدت بیماری را افزایش داده و روند درمان را کند می‌کند.

آیا جراحی همیشه برای درمان تیروئید چشمی لازم است؟

خیر، جراحی فقط در موارد پیشرفته انجام می‌شود.

بیماری تیروئید چشمی بیشتر در زنان دیده می‌شود یا مردان؟

این بیماری در زنان شایع‌تر از مردان است.